Skip to main content

Full text of "Ioannis Valuerdi Muscensis De animi et corporis sanitate tuenda libellus..."

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



i>!3 



m 



'^ 




MVSCENSIS.DE ANIMI 

ET-CORPORIS SAHITATE 

^liS^r^^m Verdlhm/ji^Mndlem dmfUJf 
^ ^; ^l^ ^ ,^K?^ VYdMGTum Kegem tegdtum^ 



« 




V E N ET I I S 

D O M I N I C V S L I 1 I V S 

^ X C V D E i A T . 



ronymo VerdUo^Card.AmphJ^Aoannes Ydtm» 

Usin uita cenfetitr Uherpnmfrocreofi I 

^ #^ F^ 

^ fiikmextr^a ueroQinmumcM£nitat€ 

... C^imfietate iterfatur , ^»« abfqiie filijs e 

uita a€cedit:q:^a de caufa dtemonihus dat 

p'£nas poSTobhum,(^tvod ego de ammifi 

lijs femferintslllges-fummopere eius fteriutatem fugiendam 

cenfui:proItmque aliquam^qu^^e quondoque beatum effice 

ret.procreandam curaui- Hanc^ tuo munitus prasidio , I Ssm 

firijsime frinceps^iam edere ^deo : mque folum enim hanc 

celsttudini tu£ luoibratione noTtramj^ujd ejTet tuis ftudijs 

h^a offertmus:fsd etiamquo ut^ilijs noT^ris.ex inftnriptio» 

n e clans^mi nominis tui,^ratiam aliqHam conciliemus.Sw 

fcipe igitur hntisiitumfpiendor^^feculi mjhfidecus,hilari 

fronte panumhunc primum nieum.Sic mim^non mtht mo» 

dofUt edamUmpliores^animum eriges:fedeiamalios,ad plu 

rimos qiti cXzrtfsimamfamiUamtuam.ma^ts iUuftrent yexci» 

tahis. VakmiSrjnceps ftudwforum ^atrone : R.c?wx CaU 

lanuai^ M- ^* i-^ • 

H^ uirf^^t^is daflanHS eultor 0*h£res 

Vrimdfuoueromitiapomalom, 
VerO;,quum uer£ teneat wrtutis amtcum 

Humen^^ '2 fumma quurmfietate iuueti 
Vnde rogatfohto fcccundam fpargat ut imhrl^ 

Atqm ariS ex ipfa nohiliorafstH. 

>L E C T O IL !• 

Ne mea dona tiUftuiio difpoftafideU, 

InteUeCra pr.us quamfnt^conUmpta relijrquds, , 




lOANNIS VALVERDI 

HAMVSCENSTSj MEDICI AT=? 

^uc Pbilorophi,de antmi & corpo» 

ris Canitatc tucnda iibciius. 

trA N T A S qutdem oicnes , ut 
lcriam diuinu^ siicplato con£rmatjj T>iaUie fa» 
|^:fa^ul aflapliC & ^juaecuquc cx tcr* fimtia. 
ra? ptfccribus ortiim ducunt, bruta 
inifuperanimalia^atqucctiam homi 
____«.^ ncs iptbs , eodem fe habercmodo 
iconitat. is'am ut in plantis ipfis^omnia quidcm prae* 
pararc amc, quam plantatio fiat , nobis facillimum 
eft;& ipia etiam plantario non parum facilis elTc ccn 
fctur : Poitquam uero id quod plantatum cft,utuit, 
tunc fane cultus ipGus uarius eft ; Sic & in bomini* 
bus plantatio fiuc gencratio omnium faciJiima exi» 
ftit; educatio autem non parum cft dif£cilts,ac timo 
ris rempcr picna * Nam qux obfccro noftrae setatis 
pars( ut xenocratcs inquit ) calamicatibus uacat? r>econtem^ 
Nonnc ftatim a principio , ubi primum natus cft i^ ^^^^ ^^^, 
^ns, uttam a lachrymis aufpicacur 5 neque uOus ab« ^^^ 
eft dolor. Ted uel propttr indigcntiam/aei friguS;,ud 
caiorem,ueipercuffionemplorat:ncqucpotcft ucr« 
bis quae patitur,cxpl:care.:flet autem arquc uocifera 
tiit,unamque hanc habctuoccm^anxietatis fu^ prae 
concm. Cum uejjo reptimum aetatis impleucrit an# 
num^plurtmis.cette pncratur iaboxibu? . infurgunt 
nimirum paedagogigrammatici^^eographt, paedotri 
bae, & caetcri qui non fecus dominantur ac tyranni. 
Poft ifta autcm , xibi m epbcbis infcriptus ctt, pcior 
oriturmctus:nimirum AcademixgymnsGi^reimili» 
taris praECcptorum.nuliaque prcrfus malorum mca 
fura.-omnis sdeoadolefccnium iub moderatoribus 
eft labor.Dcnique cumiftisfuerit exolotus,:am cu* 
rae palam cmergunt , dircepraturquc quod uiuendi 
potiffimuiB 2ggredi:iti:ricer, e};pcdidonesirem belli 



. J' I O^ Y A X V J % P l 
^ qilJn^ra &equei^aqu<tc«r^irtina jnnitgimt: 
Aufi* Cd* AffliBat fortmaHiroji pex heUa,per £q mr^ 

lus de tdta JrasJnpdiasqt^ejCdtenatosqttelahores, 

humana^ Mi^tdn^dos fenifer^amonbm: rffafeneSlt^ 

ttscfeclatadjUjHotisoptatamaltp^Sy 
Ohticit tnnumeris corpus lacerabile morhis* 
' Iirftuit enim in hanc,quic<|uidinfirm5^fragileque i 
oatura eft:Qyod niu quis uitam ocytts,ueliit ass aiie 
xmm reddidcrit,aftans fup^a^aput aatura^tanquam ; 
foenerator quifpiam^repofcit uiura ab hoc quideni ( 
utfumjab illo autem aaditum, Konne uidesquod; 
eciam ipfe mundus odio in homincs plcnus eft? in» i 
numerabiles enim contra ipfum ( ut Democritus re . 
HippoJn ea fcrt ) afili£i:iones accumulauit. Nonne totus homo : 
ptfi,ad 'Da* ex natiuitate morbus cft ? proptcreaque pucri ani» 
magetum. ma,ut cx T imaso habetur,comempIari fcipfam noa 
poteft,cum nondum corpus compa&um llt , fcd ni«i 
mia humiditate iaxatum : ideoquc dum educatur, i 
inutiiis eft,& alienum implorat auxilium ; dum crcii 
fcit^protcruus Jnfipies^paedagogo opus cft: cum iam 
compa&um eft corpus j aijsmamque in fui molem: 
dtfpcrgit acdiftrahit, tunc iliaobhuiom fubiicitur,i 
.: pulchnqne ac boni uifione priuatur . Obliuio aute, i 
I n ftman» ipfa (ut T rif m egiftus a^erit) im probitas eft . Quarc 
dro* Optima Graismm fententtaiqmppe homtni aiunt 

Aufomus U Non nafci efse honum^natwm aut cito mone potiri, 

£0 citato* Quod fi hi ctiam cum ^gritudmibus uacant ^ tanta ; 
malorum cogeric infeftantor^quanto magis ilii quii 
condnuis asgritudinibus totouitae curriculocruci.i 
antur? quibus quidem haec cor^fiderantibus,fi opcio \ 
dctur^non nafci potius,quam h^ec cxpcriri ucimt,ut] 
Ariftotclcs ait.Nam 
(ymntm Se d^id non aduerfum miferis mortaUbus addit 

renuj, Natura^ 

Tam uarij cafm mortalia fecla fatigant, 
Vt nequea s proprias cunBis afctihere caufas . 
Cogitanti igicur mihi non ifcmei aut iteram^ fcd 
ff pius^illuftriif. Princeps , quibus xrumnis hamana : 



jy^ S A N. T,y E N D A, 5 

haec uita noftra gbundaret, is fcmper fuit animu$,ut 
fi fc^x; uttarc noii pQiJim mala,cxtcrna cum fint,mo 
dum faltcm aUquem^uC mfliori animo ea pcrferrc U 
ccrct^nquircrem ; quem quiclem,poft longam tcm* 
poris moram tadcm inucnJ,4oSrinam ncmpc.Nam 
ut cquus indomitus^quamat& nacura benc compou 
tus fit, idoncm non potcft eflc adcas utilitaces,^ 
aptus ad ea quae dcfideratur ab cqup, nifi dometur 
.priu£:fic homo indoaus^quam ass ingcniorus^ad uir 
tutcm non poccft perucnire ^ nifi erudkus antca. £c 
ut.4 dc rcpub. aiTeric Plato, Educatio^ cruditioque 
bona.igenia quoquc bonacffidtirurfusquc ingenia 
educacioncm buiutcemodi confecutajmelipra eti5, 
quam prius euadunt , cum ad alia , tum ad uirtutis 
executioncm,5c aduerforum tolerantiam.Porro au* 
tcm isfucrit erudiendvmodus , ut rerum omnium 
condicioncm,una cum Epiacto illo Stoico^diligen* j^j^j ca.u 
tcr uci ab incunabulis iplis , pr« oculis habeamus: 
confidcrantcs rerum omnium parremjn nobis efic^ 
parccm n on efle Trn nobjs g ujdcm efle ^ opin io_nem ^ 
conatum^appctkum^ dcchnation em, fn J?5^i?i^_,. 
^g^^to nam,principyum,corpus>&£ofl£|fi ^ 

igitur quae innoBsTunt,cadcm propria ac Iibcra pu t 
taucrimus,& fcrua^quaecunquc extcrDa fuerint : nc# 
mo fanc nos cogec unqua m , i nimicos noa hab eb:« 
mus,non irafccmui^dcniquc quascunquc nobis euc 
neriot^hilari accipicmus animo, Quia tamen homi^ 
num gcnus» 

•qua^ms i§cvnm fuUtQs 
Consimat.f^herqmfdamtamerpillardinquh Tucre.de n 

K^t^ra.miiisj; amm£ u€ftigia prima: ^ tum^a^i^^ 

nec radicitus cueili mala poile putandum eft , quin Ub,%. 
tmufquifque uariis appetitiombus trahatur ^ idquc 
propter animi ad corpus mutuum con[enium,ut ac- 
tcftatur Galcnus . Etemm nemo fpontemalas ^ iti h^lth.quoi 
propter prauum quendam corporis habicum ;, ru* ^^^^- ^i<>^^s 
dcmquc educatioaem.malus omnis fit malus» uc in cQtf.ump, 
Tim;Eo afieric Piaco. Quare cducatioae fola, uirtus fiqium^r. 



I O^ V A X V E R D r 
vctoceriiion poteft Si cmm {aiia mens, ut Thcognis 
iG<jatc;1iomini tradr pofletMnuka fane^magnamqae 
^ mercedem, qut id efficerent,rcportarenC ; nec bono 
cx patre fiiius malas cflet,prudetibus monitis imbu» 
tus* Verum doccndo,nunquam ex malo bonum ho 
minem fades,niG ctiam corporis habitus annuat.eft 
«nim magni momcnti,inquit Hippocrates, cuiufque ; 
natura ad do&rinam capcffendam: dcflait cnim illa 
& confunditur cum fapientia, utcognofcat quae ab : 
ipfa uniucrfali natura funt fabricata . Quamobrem : 
magno ftudio curemus oportet , ut corporis noftri ! 
integram fanitatem tucamur , Contemperatisenim ; 
. undique humoribus,calor nacuralis, qul piimum eft i 
* 1 animag inftru meQt u mjex codem (^eho7& peffeSe i 
t - I operabitur, & ^iricus generabit teperatos , a quibus I 
14. ^e ufa^ moderatae proccdant operationes eft neccfle; llcque 
farttwn, facile iilud aflequi dabitur , quod fapiens Trifmcgi- 
X ftus optabac mentcm nimimm fanam in corpore^fa 
I^ ^'^^'««-jjjo /2Vlodumigitur quo^onam ua^udincm mihi : 
T3Hsquetuendamcaraui^iam Bunctibt pcrfcribe* 1 
re a^grediar . Homines entm,ut aflTerit Piaco, homi* 
numcaufafuntgenittutipuintcrfe,&aliiahispro* : 
Eftpla a ^^g^ qaeant Prius te tame monitum uelim^iam plu 
resmcdicos in hac re fuas fcripfifle fententias , nec . 
quod a uctcribus corum quasadbanc partemfpc» 1 
£lant,praEtermiirum quicquam putem , hoc nunc i 
opus aggredior,fed copendii potius caufa;nofi enim : 
exnobis natum quicquam adiungimus, paucis qui« ; 
bufdam excepusAed ex Hippocrate pociffimum, Pia 
Cone,Ariftorele>Galeno,paulo,Aetio,Sorano,& Cor : 
nclto omoia coogcfiimus, uc hic uei unica die foC» : 
fis uidere atque ioteiiigcre^qug apud alios.noa iine i 
magno tem poris dtfpcndio iaucftigarcs; q^ipp- q^^ 
tam arduis Sacrae noftrx religionis aegotus tis impc ; 
dicus^incomponendismmiram inter pr^cipuos to t 
tiusnoltrae Rcip.Chrtiiiane Pririapes/iamuelatiex 
ortis litibus. Tanta emm intcr hos nata cftfeditio, 
ut niii D eus Cpt. Max. ( quae fua cft clcmcncia ) tan 



D E S A n. T V EN A. 4 

tommFftncipum flu&as,tibi fcdarc cocce£&rit.ii€# 
renddm fit ( quod Deus idcm aucrtat ) ucrcadym 
inquam,nc icdaio haec:j£juidfeditio? ne bcllum hoc, 
Beinfanda h^c iues , omnibus Chriftianis aaibus 
ingentem cladem Gt allatura . QniSL uerQ rcccncioa 
rcs qui antca dt ^nitatc uerba fcccre , aut imperfc» 
ae^aut prohxe nimis rcm tradarunt: adco ut cx il% 
tmpoffibilccx his non facile fit^ettam eruditis fania 
tatem tucrir mcdiam fane fcrmonts formam cligere 
mihi uifum eftiomnia quidcm illa demoftrans, qux 
oportct cum ncceflariocognofccrc,qui rcde fanita* 
tis tutelam praeuifurus Cr; reliqua miifa fecicns , nc, ^ 
dum hjreuitati jnfcjfm doccam, y ^ ^ '^Ka^| 

"pTaetcr mittam: ucrdum plura mcoico^aariBus^moK |* 
ftus fim omnium. Scd iam rcm ipfam aggredior» 

re dliyn€ntinecefpUU , 

PRincipio, cum fummus ille rcrum omnium au- 
chor & c&caor Dcus,homines e terra formauit, Gale.difi» 
fiquidem immutabzics , nuUique affi;£ifoni peimi» nh-tusr.m, 
fiiTct obnoxios,nullam procul dubio artem,q uae eo 1. ^ i^ 4.if* 
rum tutd^ praecfiet,defiderarent . At nunc cum in# fomtam ca 
numcris mutationibus affe&onibusque fint expoi> tmi^. 
ti^certam fibi dcpofcunt artcm,qua & omnia fua in- 
comoda proipicianr,& ab eis otanibas liberartpoi^ 
fint.£nirauero corpora noftra,2cati ex duphci con* 
ftant fubftantia , tta ut bifariam <: uoque Ixdantur 
ncccilc cft. Conftitutc autem ea iunt cx ipexmatica 
ipfius uiri humiditate,5c faDguine nutrierite muhc» ArifiJ^^e^ 
ris ; id quod excmplo matertaii faciliime pcrfpiCisSj ner a:i:m:i* 
fi lucern^e alicui , uc uulgo £eri folet_,corpus rioftiu hnm. 
comparauensJn lucerna efiim ellycbaium eft igais, 
& oleu ; iicuti in hominc femLiis heiBiditas cit ,in 
qua innacus fundatur calor, & fanguii q ai cit nutri 
mcntum. Vtcain iucerna propne ^ik propfcr eilvvh- 
nii humiditate naturalem,m qua fuiicntatur iguii ; 
ficatiuitain homme^proptcr i^mmi^ homidttSfem 
nacuralcm^ia quafuiteucaiui: calor ii^oatus, Quia u 

A 4 



M«nhtimidkateshaj,«ciguaBadmcMfcim{biit^&f^ i 

dleabigaeab{arber«itur,ttoshuic{aae reiobui^ i 

Bius,GUumip5as iguis uoraciciti asfidue oppoaen- : 

tcs^quodtanquam noua fubftantia ipfi fiammae ac* ; 

ccdit,calidk^i ucro corporis a iimentum propinan» i 

tcs,qaod quidem in corporis nofl-ri fiibft ant lam c6: 

uerfam,neampliushumiditas ilia fpcrm^rticaabfor. I 

bcatur, contcndit; fiue id fit propterca^quod ia bu* 1 

midum innatum quodam modo conuarfbm calo« I 

ris iubieaum & nucrimcntum cffic$tur,c£fi debilius i 

euidcm id fit; fiue quia ab eodem f (arment atu m (ut i 

ita dixerim)humido,qu3nuisinipfum nunquam : 

ucrtatur^ncquc eius proprium fubieftum cffici^ur, ; 

aptum tame reddicur,ut caloris innati fit pabulum, i 

quominusproprium depafcatur fubicftum,hiunif i 

dum nempe innatum. Leduntur itaque corpora no 

ftra ab exterioribus^ plurimis quidcm.ncc non ab 

iateriori caiiditate feminis humiditatcm ablorbcn* 1 

te. Haec autem uitari non poteft noxia ^ utpote quas 1 

' aprima^eneracionisoriginc, nosfemperafficit ,& j 

fcminis numiditatem paulatim confumens , uitam ; 

noftra radicitus dcpcliir. Nam ficuti in ligno fi mo* : 

do id internam & cibi naturalem humiditatem per- \ 

diderit,quamprimum in cineres conuertitur, ncqut | 

tilla esctranea h umiditas ad tale m lapfum r eparan^ : 

dum fufiidt;ita in homine, pofteaquam pars aliqua | 

buius noftri naturalis humidi deperditur, fieri om* f 

nicio nequit,ut ullis aut remediis,aut artibus huma- 1 

nis inftauretur; quod ipfum in fenibus ipfis tabidis i 

&exficcatisraciliimeuidcripoteft.Quamobrempau ! 

latimfempcxinmortemdclabimur.poftquamemm i 

humidicas naturalis in cineres conuerfa fucrit , ca* 

Cale'i4.*de lor etiam innatus ( qui principium eft utt:E ooitras) 1 

itfapanm* euanercic ; & tunc mors nos continuo occupat . uc 

enim nauem 5c xdiBdum idem deitruii fadllime : 

qui conftruxitjfic hommem^eadem opcimc qu^ c6- 

glatinauit nacura , difToluit. Mors autcm tanto tar- i 

• dius aut ccierius homiai f upcrucnire folcc , quanto ; 



t^i^iiv^tcitms hutiiifppdi bumidiEas nofira ah^ 
€dtnitm.Lqdantut ctiain ncceflariocorfK>ra noftra^ 
a plurbiu& cxtcrionbus, ut inartc Mcdicmah attcfta 
tor GalcausrBtajJrum adbo 5c potu,aBimi accidcn- ^^^. 5^^ 
tibus,fomnis^imtnodcratis uigiliis , intepcftiuo mo* ^ **^ ' 
tuaut quictc^acris comrarictate^jCuacuationcnimia 
huaiQrum^ut corum rctcmione^a cafibus dctnuni 
{cf^cusfionibus.His crgo duobus lapfibus^corpo* 
ranoftra afiitAa defictunc , intcriori Bimirum & cx» 
tcriori, Qucmadmodum cnim (ut de iongitudtne 6c 
brcuitateuitx Ariftotcics dixit) dupiicem igcis ob« 
fcruamus intcritum,marcorem ncmpe & rcftinAu; 
illum dicimus,qucm calor ipfc fibi confcikit , hunc 
ucro quem cotrarta inucbunt:& alter fene&us,akcr 
^iiolentia cft. Sic m hominibus» marcor & fcncdbus, 
proptcr humidi confumptioncm aducnit^rcftinftio 
ucro feu fuffocatio, proptei cxteriota omnia prafdi» 
^a.Itaqueado!cfccntcs mori fic mibt uidcntur ) ut 
cum aqux multitudme uis flammac opprimitur.Sc» 
ncs autcm,ficm iua Ipontc nuUa adhibita ai^cofum 
ptus ignis cxtinguitur; & quafi poma cx arborib us fi 
cruda funt, ui sueUuntur, G matura & co&a , ded* 
dunt ficuitam adoicfccntibus uisaufert, fcmbus 
maturitas. Quarc mors quam morbi & uulncram- 
fcrunt , uiolenta atquc molcfta cft: quae ucro fcnio 
paulatimad fiacm deduccntc naturaUtcr furripit , 
4ntcr omnis mortis gcncralcuisfima eft, 5c cum uo« 
4opcatc potius quam cum dolorc contingit^ut in Ti 
maeo aflerit Plato. Hts igitur duobus fi abande ob» 
uicmus , £acile uitam dabitur mcolumenx duccrc , 
Atqut iam diximus alterum irreparabiicm cflcrnam 

Cmaqsddemfims mtxmonalibnsafiai: : Lu£re*Ub*] 

Hecdeuitart Letum ^M€ y qmn obmmi^s g 
Hoc tamcnnos cfDccrc poccnmus,ut quam fieri p.o 
tcft , minimum ex hoc hamido pcrmictamas abfa* 
mi.quodquidem facicraus ,fi calon noftro fcmpct 
aliqutdin quo impcdiacar^opponamus. Nam licau 
fbicmus pueria , dum acrjnium morUbas cmaaa» 



i.Unhdl 



1 O. V AL VEKD I ;^ 
tar , infigaem copiam Uais exh»bere ut iUofatu« i 
ueriies Jaerum miausuel pauiifper difcruaentaic . 
calori noftro feraper aliquid depafctqusrenti , hu. 
midttatem per cibos oppoaere oportet . «"««rnn. , 
naeuralem minui abfumat,termmumque fibi ab o. ; 
pificeindtcum.ex temperiei miftara, tandem per.tot 
kcrimina attingat. Stirpes enim &animaha omma , 
f ut Ariftoteles inq uit) nifi ahmetj fuccum haunant. ■ 
pereunt. quod enim nuUo fuftentaiur ahmeatoi 4« 
ipfum ehquat &conficit; & ut nimia flamma ec.gua -. 
deurit «c perdit , quia ahmentum abfumit . ita calor i 
naturahs,idemque primam concoquend. mm obci. > 
nens, materiam, qua continetur , aWumtt : ut idem ; 
Ariftoteles inquit. His igitur obferuatis,humpr mna t 
tus fuum fibi prsfimtum tempus neceflano afle- 1 
quetur.mfiextiinfecus ahud ahqmdlibi impedi. 
mento fit : qux quia. ut iam diximus mnumeta 
(unt.fic ordinare oportet,ut non iplum huic noltro ■ 
nezotio non fiat isnpedimento , led poctus auxiho i 
maximo. Si enim geaeri ammantium omni (ut Cice , 
ro inqmt)a naturattibutum eft,utfe mtam coroul. > 
quetueatur.dechnetqueeaquseinooturamdean ! 
tur.omniaque qus funt ad uiuendum neceffana, m 
q uirat & parec, ut la tibula, ut paftum , ut aha eiuldc 
aeneris.-quantomagis homiaiid curareconuenit, : 
qai racionis eft particeps ; Necesfitas igiturahmenti : 
?ut prsdiximas ) eft & proptec numidipraieruaHQ- i 
nem & proptcr continuam corporisdtffoiuQonem i 
faaam a calido. At quia non ex quacuque ctbomm : 
appofitioaebamiditas corponaccreicttapta.utca* ; 
lorts fic nmsmentum.maximeobreruare oportet.W ; 
cibi apti fiat,ut a membris pofsint trantmutan.non i 
enim ex iis qux deuorauent quis , mquic Galenus , 
nutrimentum toti corpori fuppeditatur , fed ex »s ; 
qu» in uifceribus confccerit;nuUum tamen alimen : 
mm efttamcorporifiirale,quodnoa ahquiduie. 
ptum habeat,uc'a membris tranfmutan non posht. , 
ia omni eium c^bo *c potu , «t bilioh quidmeft , & | 



E S A N. T UE Nl) A. 6 

tfei^isifiii& jtttuitofiy & aquofi ; m hoc plas > in iJlo 
^minus • Qjiapropter , & quae eduntus ac bibumur , 
alia altis pneftam ad fanitatcm, ut inquit Htppocra- De morhh 
tes* Opoitctigiturpeaituseum quiiaRitac«m cu* hk^,, 
-ftodired^<ierat,corpu$ cibo co0uesie0ti,lpcQ eius 
quod diflblutum cft , nutrire;excrementa autem tx 
aiFttmpto cibo conuenienter cxpcllcrc, in^uit GaL j^ iijfolm» 

■ , - ttont coim» 

BebomdcmdlicmdignoUone. ^^^^ 

CAeterum quia , ut dixi,fingulaedulia 3£unde 
oroGnc,& unde noceant, habcnc ; quamuis alia 
manifcftc^alia occukc operentunqu^cunqac neque 
flatum faciut,ut inquic Hippocrat es, nec ruciuin aci jyg affecltB 
dum,nec tormen,neque morfum^ncque replctione, ^^.^ifj. 
.nequcuaWepcr aluumfccedunt,nequeu3l4e refic 
cantur,5c celcrrimcconcoquuntur,& concoda i^ce^ 
dimtyScperomaem dicmin uetrem ingeftammime 
mplefta fqnt,ctiam fi dm antea non fucrini: ingefta, 
ea utiliafuntra corpore cnim calia immutantur. Vai 
couefl>o,adfamcatem,optfmafunt,qus modice m 
gefta fufficiantjUC famis 6c Ucis hnc mcdela^ac piuri* 
mo temporecotpus ipia fuCctpit, & pro latione ioct^^ 
dunf:quaija fttm,Uc ftacim ubi muiaom fucrit>cali 
dum adhuCjOua recencia & forbilia ga!lmaium,g3l* 
lorum teftjcuU,(uum,hcedorum^uituioram,& xxct» 
uecum ittucnum , 6c uoiucrum ferc omnium qui ia 
locis ficds degut carnesrpifcescciam fcrc omaesbo« 
ni Ciicci {unt^ cxceptts m qui in paliidibus ac itagnis 
& fluminibas limofis ac turbidis morancur . qui o= 
maes fcgcidi 6? infuaues & mucoii,cum iencore quor 
dam Cunt :Fab3? item & caftanc^e noa habsnc aia^ 
lum fuccum,qaamuis flatuofa: unz : S.us adhuc^ ^ 
uuse etiam macurae , peniiles , reprchenii ncn pofsi 
funt. Caricx cum nucibus comiilx bance fuat mm 
fa&.LaQ;uca mccr olcra fanguinem gigni: meliorem, 
fugidumramen.^b ea ueru/iaiubui feu cichonuin, 
& uina odorac3jbom iucci e:ia0i lant,S: pams reces. 
ex farmareccaci a furfurjbus inundaconfe£ias.Ko* 



mz ueteiuptyex eodem tiipppcratc ,^ua& mddmte 

«exhibita,aut etiam infra madiim^rcpletioiiem^ do 

iom^i^hihmt,^tmm <:on(uetk aflumi^e^ a^uilms 

D idt^m^ omnibtts ex Galent fententia abftincniiiim ccnfeo 

f,,Cf^uM*h ^^»m fi perfefte coocoquerenturaatenteremm diu^ 

dori tempore uitiofus humor in uems es ipSs con* 

^g:^mr,qmicmf59>a!putre^ftionis occafiO0e arre 

4 pta,mahgaasfebresgigoit.XJuodfi qui in priuatis 

. operibus tota die fe exerc€t,ea edunt & concoquut, 

qu<^ nemo noftrum qucat cd^xc aut c6coquerc,non 

proptejrca bcati funt iudicandu-carnes enim horum 

totius dici laborc cxinanitae, fuccum cx uentre rapi 

unt^non modo fem icoAumJed efiam nonnunqua 

omnino crudum^praecipue cum a dbo fumpto ope 

libus fcfe ftatim reddidcrintrob camquc caufam gra 

uiffimis morbis pcftca apprchenduntur, utdeaH* 

menrorum faculcatibus actcftatur Qalenus. Qupd 

fi longioribus fomnis cofiione perfcccrint,fine mor 

bis ante fencfi:am intercunt ; calor enim in his cum 

ex labpribus,t& ex fomnp excandefcit, & humidum 

innatum abfumic;neque praefinitum tempuspcrmit 

jtit attingerc,fcd importuna praeoccupat mortCr Sunt 

autem maii fucci cztnes leporinae^ bubul^e^arjctine.* 

deittde ouillae & caprin«e: adhuc liiagis taurinae: de# 

mum hircin^.in omnibus tamen his pr^ftant caftra 

torum camcs,ftniorum autem peCfimefpnt, Anates 

i^iam &: tur dt & anferes,& iiQtuniice s item,tum pro* 

pter heliebori ufum,tum propter morbum comitia 

Jem^cui funt obnoxi??;5c quaecunquc animalia in lo 

ds humidis degunc , malifucci funt. Rcnes etiam & 

teftes^c^rebrurtem , & mcdulla fpinalis animalium 

pcrleftorum,excepas galUs,mali fucci funt. Vifcera 

.adhoc animatium omniu, & inccftina, pr3£Wquam 

anferis ueatriculus , $c gallinarum akdium , Sc iccur 

itcm anterum^G^jpioruoTi alimcnta iafieimbuamur.- 

nam & iucundjffimas eft ctbas,Sc plurjmum nutrir, 

boiiiqtie focci ianguincm gcncrant, ut dc aiimentis 

.aueitacur Oaicnps. Sangojs pfmerca gnimaiiym p» 



B E S: A H . T JTS N B A . 7 

pm^is£d«p raBati fturci cft^OM. etiam <!ara, uctu* 

fta^prseeipiie £nStz^m^lnmfnccnmgmttzntA cafe 

fi5 uetas;ptS:^ icem omnes qui m paladibus aciia* 

gois & flaminibus limofis & turbidis degant, qui c^ 

in»e$ fcetore & mollicie dignofcuntur facUe,ac quae 

caetarii gencris in mati degunt animalia omnia, dc- 

prauati fant facci.Fruftus ettam omnes noxium ali 

mentumcorpori prsebent^przeter uaas matutas^pen 

files,& £cus fatis maturas.Legumina adhuc, & ole* 

ra mam omntd,prf ter pcponem4aaacam,intubum 

& boraginem,deprauati funt aUmenti , praec^uc fi 

fiiueftria fint. Denique tiina foetida,aufteTa,cm^,& 

iniucundajmali facci faaguinem generast .Confide 

randatamen «ftrcgionum diffcrcntia in ciborum 

cic^ione; funt enim detcrioris & melioris aUmenti, 

proloctrationc:fiueidaccaelo3fiueexpafcaisfit;ue ._ 

luti arietes^qai ia Italia ac Grscia .- & miucundus & 

mutilis eft cibus ,• in Gallia uero, Brif aaia, & Hifpa» 

aia cuiElfalubriSjtum iucundisfimus.* idem iacuni^ 

culis acddit. Contra uero in Italia , uitulin^ carncs 

meiiorisfuntmenfae , quamin Gallia aac Hffpania. 

Qua ex rc£t,ut non tca particularim iaudare aut de- 

teftari cibos posfimus. in genere uero, lalabrem ci* 

bum faciliimae hisdignofces indiciis^ Gori gratus 

fit^fi exquotidieconfuetts/praecipuefi pet quasuot 

aut quinque horas in uentrem ingeftus ^ nihil pror* 

fus corpus immutat/uiolentum aliv:|uidin£cTens,etU 

nuUius qualitatis exccdetis fit parriceps.infaiubrem 

cxcontrarits;medi:E nanque materi^s cibi^ut Hippo 

crates inquit , pr;e{tanrjsiimi iudicari debent^utpote -,D^4t^^^^ 

qui mediocris qualiratis faDgaioeiri gener ent ^ uen* 

tremquenec foluun^.ncc coliibenr^ Itomacho itent 

nec robur,nec imbecillitaiem inducr,i5tjCicuti fado 

rcs,urinamue:nec prouocat^nec coercenf: n^^calfstn 

quanuis difpoiirioaesxi calidam^frigidam, bumida, 

ficcam in corpore jrijierunt: fed qua!e ariimant^s 

quod nutritur , corpus sfiatrtunt , tale prorf us con= 

feruantjUt mquit 6alenus- Qusecunque aeio autni 



T O.V A L V ER D I 
mis caydiru»4 aut ficca , aut frigida , autfimiUw 
^humiiia , ea non faole corpus immutat : atqui nifi 
imimitatanoanutriunt.nutximentuiii cnim ex me» \ 
tc Galeni^id tantum dicitur, quod corporis fubftan» i 
mppJe U€ tiam potcil augerc, Ncqucfolumcalidum,frigidu, ; 
tmmtdh humidum^£ccum,fimodum excedant,homincm 
Ixdercputandumeft.-fedquodinunoquoquchu* : 
mapanaturapotcntiuseft, quodqucimmutarinon i 
poteftjhoc ipfum lasderc putandam cft^idquc fum i 
imopcrefugiendum;Sunt ucro huiurcemodi,& quae 
nimis amar3,acria,acetofa,auc acerba funt,aut quo. 
cunquealio excedenti cxuperant faporc . Infipida » 
d;utem,& his adhucmag^s aliquanmlum dulcia,pr^ 
cipucfi compaftaefint fiibftantise^xBaximenutnut. i 
Jlia ergo nullo modo aiTumcs^riifi contrariis permt* 
, ^ j fta,fi:igidis fcilicct cahda. amaris dukia : & fimiliter 
Bifp.^*de jjialiisrforciumnempccduliortimuim fsepeconco* i 
Sdi^i^ quendo acfiigtfaciendo dcir3bcrcoportct,& uice . 

ucrfaauserc. Humidorum autem , torrendo ac af» : 
{ando humiditatem eximere:ficcorum uero,rigan» ; 
do ac madefe cien do : falforum , r igando| ac conco« i 
quendo.-amarorum & acrium,duic:um.mifturs;acer ; 
, jt fc borum,acpinguiumtcmperamento, &dcreUquis : 
'^f.deaffe ojuiii5tis,ex prssdiSis iudicium facerc oportet;ncqj : 
Ctiombus. ^^jji cibi genus fugere, quo populus utatur; non [ 
enim dc pr aefemibus defperarc licef, tan quam nihil i 
profiat^abfcntcs uero qusrere , qui nuUam utilka* i 
tem hominibusafferunr,cumhiS;,utapp3ret,p€rmi i 
ftis aut immutatisjfacile cuiufquefimpliccm cxubc 
j xmtem qualitatem rcfricgimus , Vicauda tamcn dl : 

i;MKeptt* eduliorumnimiauarietas.*h2Ccenim,inquitPlato, ; 
utinmufica inrerBperantiam parit^ita incibis mor* ; 
bum;^%Ut irigcnue loquar,cibi potus^& obfcnia,ex- ; 
ceptis pane,maza, pifcibus, carnibus, uino & aqua.- : 
omnes tcnuesac fmbecillcs uilitates exhibent ad : 
incremcntuiTjjrobut Bc falubntateas, ut de affeaio : 
rjjbus,|nqui£ Kippcciates. Cmttvim^ fi qi-ado quis i 
dbos edif.flatum.sut d^itunt.zm Jncriurri^autiepie ■ 



0E S A N*T V E N D A, S 

^l^ «^ni mttzm 

^ ii^per bitiat . corpus cnim a uino calcfaatim , 
l^r^^Joteni, ampuet cam quae ineft a cibU noxam^ 
utidem inquitHippoctates. 

lye cihisfddliS:,^; iiffdlis cGnco^ionU, 
r\ Via tamen cibaria quaedam facilius concoquu* ^fp^^-f^ 
><Qnir, & lcuia funt,quxdam difEcilius , Sf grauia; fuL Stok. s 
tdeo npn incpmmoduai cnt,mc pracfcribere, quan* t€x*i7* 
do magis leuibu5,quando item grauioribus uti con 
ducac . Vbi crgo augcri deCdcras , fi ucntre Gs uali« 
do, Cibis utcris rolidtoribus .* taics enim ( ut inquit 
Hippocratcs) «ifi intumcfcuntjubi in uentrem ingc- J>e affeais* 
fti runrj& rcpient,5c dirficilius ac tardius concoquti- mhus, 
mt j & non ka ctto rcccdanr.-humor tamen ab ipG$ 
£ortior,5c incorruptus accedens,muku robur atquft 
incrementum corpori addic . Huiufcemodi porro 
funtjpanis purus rccens cx pura ferina iccentt, ucr» 
jiecum carnc*,bouis etJa,& uitulorum & fuis(quan* 
uis hae magis iis qui laborant , ad bonum habituta 
& robur commodx funt) cercbrum item bubulum, C^Je». aU* 
tcftes , & omnium uolucrum uentrcs , limaccs prs» mmtA, 
fertim ter cpfti^ gammari ctiam, 5c canai ; & moilcs 
: appcUati piiccsyuclut {epiae^ polypi^ & confimiies tx 
cartilagineis*¥inum etiam plurimum nutritjfi craf» Gale^,. ^Bs 
fum fit^rub rum ^ aftringens;. Plarima stem adhuc, fnmt,$ . 
quae crasfi facci fum^G bcne coquacur, ualdc alunt: 
ut funt oftrcejCafcus rcccns^oua dura,magis adhuc 
afa : caftancas item/a^;^^ paim3e,Sc fimilia, & intcr 
carnes phaUani,& fuillum licpar . jPocu autem intcr 
prandcndym iargioii utaris ncccife t(i : cibus enim 
(fnquit Hippocrates)hamidicr fadus.rcddxt humi* T>e ^cti$ 
dius corpus Atfi uentricuio Gs imbecilliori, 5c auge nihm* 
ri tamen deudcras^^orbitionibus ex prxdictis carai* 
busante cibos utaris oporcec.aur^fi maub>C3CTeccn* 
tibus Guis^ucliccmore edamanfcris , cuius rdimen* 
tum laaeimbuatur . Dcinde ex uolacilium generc^ 
galiinamjpulfum gaUinaceunj^perdiccm^aut auicu» 



I ^d. V A L V € a t> I- 

1a$p$mas , aut fisiilta comedes . Exquadmpedom ! 

^cn«e ^ hoedmts utaris camibus, uituimis pr^ecipi^ i 

•iaaantibus,attt ueruccis iunioris . Vino ucro^pU^ . 

jno uti licct, dilut® tamcn . In uniuerfuni,pi4lcibus > 

uti Iicet>iisiblis prxteriniUis^quos duduin mai i fuc- . 

ci diximus; dc bis tn dt c com cdere, h uiufceniodi h o* i 

minibus falubcrrimum eft ; quoniam ubi ccen^M i 

aut prandium rdiquefint , plurimo utuntur in ja^tc- i 
ra menfa dbo^quam uti corpus queat . At contra, fi 
extenuari defideras , lcuibus utaris neccfle cft . tales 

cnim , ut inquit Hippocratcs, uentrcm quidemnon < 

iaedunt, neque corpus , ep quodcalefafti non intu- i 

mcfcunt^ncc rcpient,fedcito mollefcunt , & conco- i 
fti feccdunt.-humiditas tamen ab ipfis,debilis corpo 

ri acccdit;, & ncquc augent^n cc robur nctatu digc u i 
exhibcnt. leuisfimi autem cibi funt, uolucrum om- 

nium,qu2e m locis fiecis mcrantur ; leporum cames i 
e!ixac,& quaecunquc carnes perco6i:ae fuerint . uno 

uerbo,pifces omnes,!euc funt cdulium , & per fe, & . 

cum aliis cibis collati . Intcr fc autem ita difierunt , ( 
Stagnorum & paiudum pifccs,& fluuialcs^grauiorcs 

funt;litcorales & marini, leuiorcs , praecipuc fi int cr i 

faxa degunt. Castcium conchylia omnia fieca funt, i 

qu anuis fuccu s eorum al uum moueat. C artilagin o» ■ 

U etiam pifccs,qu3nuis plurimum nutriunt , aluum ; 

tamen {oluuncQuare omnibus bis uti licct , iis qui : 

extenuari uolunt^pr aecipue tamcn fcorpione, draco i 

ne^giauco,perca , trifa^his enim etiam segrotis uti li- i 

cct. Bibendum tamen cum cibo parcisfime eft,fi mo ; 
do cxtenuari uclis.^Siccus enim humor aficcis cibis 

ortus^corpus cxficcar,inquit Hippocratcs.arcenda ta ; 

mm tanqusm cof^ioni rcbellis,& edaliorum uarie» i 

tas^potisfimum fi oppofitae fuerint fecultatis praedi- : 
ta,inqixit C «Hus. 

'Decihorum djp4mptiGni$ termino. 

Y\ Vanuis neque hociatis eftin ciborum ufu fer« ! 

^4i,usre:oportet cnim ctiam hoc m axim e cauerc, fi ; 

ian;taus 



D E $ Am. :t m r n f> a . 9 

^^fl^s^^oiiittnms^ & Hippocrad de popukii» Vtk 6. Sau 
|3H^pipd^xr^mus,utcicraiaturkatemfciiip««i€ 4. 
fcamur*Cu cntm quis plurarcd«rit am biberii^quam 
utaCir p<^«ft a>iico<juere>tuaus acidus, bilis fluxus 
fupf^pe & infeniej,& tormina; & replttioa^ cdso^ua 
Ci^j<k afie ftionibus^quit Hippocrates. Q^i fi m ULi ,cap.i 
Cora^co&fiUo plurimum xomedere^^dummodo 
^€m€0<im poffic^laluberrimum eft : non ra men,fem# 
peii.ftc«rifumus^foturam cp&ionem nullo e xterio» 
i^ obftaculo impediente;cum omsies homines impor 
tunis rerum (brtibus ( ut Galenus ait)obiiciantur. 2. Aph&r^ 
Quaremelius eftfempcraljquidnacuracrclioqucre, mtso^ 
nam etiamfi nihil obftaret coAioni,tale3 hommum 
habicus^qui ad fummum funt bomtacis progtdTu^rin 
periculo umt : & ( ut Aphorifmorum primo isquit 
Hippocrates ) niu ftatim bonam illam habitudinem Aphor t, 
foluamus,timor eft,ne aut fuffocato caiorc, aut aii* 
qua corporis uena difrupca^uitae difcrimcn incurrac. 
£x cibis enim Sc potibus qui commodifiimi&nt cor 
port,(i pluribus>quam tempeftiuum eft, quis utatur, 
morbi,?c ex morbis,moiics£unt,u£ de afic&ianibus 
idem atteftatur Hippocrat«,Habes ha&enus, quem 
admodum non oport^cotpus nutrimento priuare, 
ne caior natiuus congenkam fibi depaicatur humiii 
dicatem . Habes eciam modum cognofcendi dbum 
nobis ucilem , fi cum debica menfora adhibeatur, 
Atque hi 4ao fant circa faiubre & infalubre prind* ^^| ^ - . 
paies f copi , rei fdlicct qnx adhibetur , quaBtas ac ta^ttmll 
quatitas.Ca5Cerum,quotsgritudmesei'fammame* ^ • 

dia^aut dborum immodeaco ufu^uel ex eorum ma 
litua^hominibus euenianc, non h uius infticuci eft ^ 
numerare^cum tantum nobis fit propoiitum/anita* 
tem tucri . Dabimus poft hunc librum opetam , ut 
etiammorbos propeI!amus,finobisrecundafortu* 
na feuerit;id nuc fic facis (circ, quod quamuis nequc 
modum,ncque pondus , neqoe numerum aliquem, 
ut de ueteii medicina , inqait Hippoaaces, ad q acm 
jeferamus,cogQofcimus; certitudine enim tx^^xm 

B 



figa:^iia:p3.ruiB in^eermram p^rtc4eiiR^uiamus, 

ittcd^ tamen ad cx^emum di^cntes^ & Tarftis nu* 

f^XQOCs in excrciiictcir^«satc^p«rrailoi^ funt>utin : 

.. U ^mitHi^bcrateucibichimi^inqukyadextrcmam^^^ 

' '" otoi^em prc^fG,dfficilcs iunt ; ae lepletioncs ad 

C3ct^mumpro^cfi^;ceatris.tais^ &cxaausui^u$, \ 

»«miht:pattkiplciU0i^ricaioSc^yquon!amcri:^* ( 

ics qui fiunt cx picniort cds o,faciie corriguntur ,cxcr : 

: citationibus miP.iium,inedia,aut uentrisfoiutio- ! 

ntbus:qu9ucrocontracxtcnuioriui^ucontingunt ; 

noxi2E,nGnica£aciicrcfarciuntur:caloremminna* : 

xus^qui concoqucn di iiim obanet , pcr inedtam ml* i 

nuitur.Quarc ncc felix ciborum cocingit coftio,nec i 

' congrua mtotiuscorporis partcs nunriaientidig^» 

iiio:obxfis ucro^ficiitinunqnamutiliseftnimtafa- i 

tictas,ita facpc inutilis nimiaabrtinccia. Qudd fi qua : 

Cdfuslih.u jjijcmperaritia fubeft,tutior eflm potione, quamin : 

efcaihquidi cnim Cibi citius^quam folidiorcs conco- i 

quuntur^ iliarum etiam cxcrcmema celcTius^spcl- ^ 

laatur^iaquit Hippocratcs , Qui ucr o uitiofo utun* 

xnz alimcnto , ob 'malomm itumorum rc dundan* 1 

<iam,ut Gai^&Hippocrat^afierunt^faciliimecxo!* j 

2. kfhot, tiuntur, ubi primum altquod pcrpctrantur infc* i 

ux.%6. ^^^ ^ Q om&is igitur his , aliquid nunc «oui ultc* i 

nus,ciri:a aiimcDtiiimiiiter utum,addamu^ opoitct. : 

V J^ on enim fufiicit opdmis abis uti,!f sque non ad {a# : 

' ^n£atem>nifiedamcaAicrimus,neinremp<»ftiuc,aut : 

inordmatceis utamur. Si cnim taii & tantare ailata ] 

egcat carpos.aenairii dabiiim qoin eriam.ut m tcm- i 

pore opporcano otferatur,^ ordinc d^btto requirac. i 

' P^ ahomm ordine^^ temforh occdfionc 

ad ^QYtimdffumptio^em . 
^Empotis tt2^Q occafiGncm , in cibis afrumcndis, 
: t fetiareatmTii opDrcec , Nam ex ciois 5t potibus i 

quiCoromodiiUuurusit corpoii,ac inaxime apti, ae 



s^^^ifmmmm & ^i^immmi ubi qais isopporta* 

fe^ig^ib^^pt^yit Hippocrates. Tcmpus igttur ob* 
IfiKaabii^!^ , ncibi priuris d^fi^iTum a uc^triciila 
/^mpe^r: <^pe&«mus ,;fi a fiip^ifluiratibas oimabust 
iBUfida^ faacmus corpas . impuxa mim corpora , 
iQf0t Hippocrat^s , quanto quis magis nutrit ^mz* j , Afhor . 
g^ftaedit , Otfc^ium ucro abi a uentciculo cogOJO* : iex.^y. 
^fJiAxtQttHi^^ non fit elcuatus, G ru^us praetc- 
jriticibi^aut pmvtf^^tO.COrporis non adfit . Purifate 
<;<>rporis,ex hil^ri eius habitudine, 5c morus agilita* 
te& appcdcu digOQrcei : gequalis cnim quodam» 
,inodo eltcoftiftrij appccicus. Oplima fiquidemna-» 
Xura^quantum appctit^cantum ctiam concoquir, ut 
^tcfrftatur Gale?ius:nuila cnim nacura^dum bene ua: inarte ms' 
icc^famcm faciieruftinci.-abiumicur cnim tempcra* ^j,j^^r, 
Sum. corpus^ac pra; tamc d<rfici:,de uetcri medicina^ 
inquiC Hippocraces; n.il rtanm Ctbus iuppedicatur , 
ubi priorcm conrumpiit^dem fanguincis dc mclan* 
cholicis accidK , CaUdi ctum natiira.quta in his ^tt 
inediam iaaguisinceaduur^ac in bilcm muiiacur: 
id^ira 6c doiore atiiiguntur^nifi poli contcftum ci 
bum Itatim dcnuo uiaum capianc. Quin & picuico* 
fi$ ( quia pcr ineiiam pituicaad uencnculamattrap 
.hiturjfames non admodum iuuat.attrahic enimuc* 
iricuius ad fe^duin tamc atfligitur, a tocc corpore pi 
tuit^m:ha&c uero ciborum aueruonem ik mappetcn 
tiam tacit.Q^od fi qaiSj,poUquam uenunculus pttui 
ta eft plcnus^Qbum capiat-nec cibum, nec piiuitam 
concoquit ucr*ier,Utriurqae pondcrc prcdub^ T*^^*^* 
quodpcius cit j,p*s nirniahumidicatc pituic2£ rela» 
xatus,imbeciiIior ibi:to dcindc rcduUUi::qu-.rc b bis 
in dic erunericquis^bis comcdere crk mcuuj.utcs 
mcl,auc imirAir*aerc cibum (qucd ulubnuv pwto ; ^ 
bis comcder*, au£ faitem prandium ucl c J^i\am itt* 
Jinqucre^ut fuens aiTactiusiuc tccundo ac icorum X 
Aphoriimorum oiimo , inquic Hippocra.cJS . Si q^iS 
enim,ancc diiceiTum cibi e uencricuIo,in :e.^uca:ci 



I O. V A L V B K 13^ I 
adhuc & qaafi fenncntatuai u«ntr«m cibos m^t^ 
"^ fta£imgrautsfit,accorporisren^^Kiatuqaeatqjcrf^^^^ i 
tationc ^ fiti plenuSytnquit Htppocrate^ Quo^ fi tn ! 
huturcemodi uiftas rattone diu per manfer it,£a&us I 
ettam>& tormina confequuntut . Quia tamenmuls 
tiliberalius prandere malunt , quacuttqueieui-coe* i 
na contenti;aIii contra, opipare cosnant^tpta dteie* 
iunantes,"uelieaicibocontenti:uidendumeftyqui : 
eorum magis faluti confulant :& (ut unico me cxpe* 
diam ucrbo^fiquis capitis fiaxiontbm non fit obno i 
xiusj&pertres autqaatuorhoras aco:nauigilet,fa» , 
labfius ampUori utctur coena. Nam & prandium i 
ufque ^ longias eft tcmpus , & per iomnum co&io* I 
ncs fiunc meiior^,u£ feptimo Methodi,3c quint^^ : 
fexto dc tucnda Camtatc,5c in de diflbiationc conti- 
nuaconfirmac Galeaus. Qoiare & anti^ui omnes li- i 
beraiius coeaabantjhora tamen quarta antc folis oc 
cafttm,ut indicium cft^ qyod a cocna faepius comef. ; 
fabantur. Ordinem porro in menfis fcruabimus , G ; 
femper in primistcnuiora , 6c <^U2e faciUus immura* . 
ri poflant, aUampferimus.Quae duobus maxime dU : 
gnofcemusmdictis , quodtaciiiustalia manduntur, i 
dc qaod igm appofita concoqauntur citisfime : hxc i 
enim fimltter in uentrem iagefta , citius immutari i 
nccc0e cft . Ta!ia porro funt , quscunque capite fe- 
cundo Jeuiadiximas:qaia tamen uentricuii infcrior 
pars caiidior eft, propcer fibi uicinum hepar ; quae* 
cunque paalo fant dariora aliis ad coqucndum , in 
prtma mcnfa aflamere conucnit ; utfi eifdemasfis ; 
& clixis,cadem in menfa uti libuerit,ab asfis initium ] 
fumcre eft opporrunum ; afTacnim qusecunque, | 
Cal ie 4U9 qaam e!ixa,dariafcuia funt.Qugjcunque tamen lu- 1 
«le^r. bricam habcnt hamidicatcm, ut funt iegamina , & ; 

oieraomnia reccntia; &intcrfruftus, pruna, ficus, [ 
uuse ; & quae dam manduntur , iaxarc pocias p_aia- 1 
tum uidcntunutfuntcucumcres^pcpones ,perhca, 
6c fimiiia:omnia inquam catia , pr^ ^iis cdcre opor* 
tet Adbuc 3c quae facile corrumpuntur^ ut funt per# 



D E S A Hv T V E N B A. II 

gca ^meiii^a prsecocia , 2c omnes fiU>casicQkres 

&udus.'<]aaecunque etiam alaum roluunt^utbrasfi* 
^beta^cafcus^ rccens cum mclle, atriplex^cucurbi» 
ta,pepones,melopepones, ficus,cari<;i, uusc pafli, 
dulces^pxairertim humidae,mora , nux uiridis & fic* 
caji aqua praemaceretur . C xterum, ab affumptio* 
^talium,uinum dulce bibere oporcct^&pauco in- 
terpofito tempore^mox prandere;fic enim & cito fn 
beunt,& alia dcducunt . Siucro praedi^a omnia ia 
lacunda menfa alTumantur^aut in ukima ; qua^cuq^ 
piiusingeftafuere, corrumpunt, aut mdigcfta de» 
flucrcfaciunt. Rcliqua autem qus terream ficcita* 
tem habent, & dum commanducantur ^ os cxsfpc* 
rat,& quafi humidicate priuant • talia omnia poft d- 
bomm omnium comcftionem inger*sda funt.Hu« 
iufcemodi autem funt paimulae aoftcxae, uuae pafiac 
aufterae,mora rubi^pruna, & poma {ylueftria, mala 
puni<^,cotonea,forb3;»mefpila,5f fimilia^quibus om 
nibus tamen ufuri fumus parcisfime omnium , nifi 
dum comprimere auc laxaxe ahium intendim us • 
Mcdiae ucromatcriae cibi,omnium praeftantisfimi H/fp. i.tfc 
iudicari dcbent,utpote qui mediocris qualitatis fan dilta. 
guinem generent, talibusque femper m fccimdis 
mcnfis utcmiir . 

Dcup^fotuSy&temfH^rehihenii: 
deqyUina^ d^ud^ 

POtu autem intcr pxandcndum utcmur , ex GaJ. 
de continoa corporis diffoluticne ^ co modo, ut 
nequecibus fupernatet m ucntricuio , nfqucnimia 
ficcitstc aduratur.Extra mcnfam uci6,niil cxiccads, H/f»p. %, i?c 
calefeftifuefupramodum^bibendum ncn cft^ncc du:a. 
cntm uere fitiec.Qucd^l nullo fupcrucBtence accidc 
ti^intcrdiu quis fiticj, copiofiore ipmm in prandio po 
tu indigcre puxadum eft^aut diiutiore toriaiJe , utru 
magts expcdiat: melius cftinrcr edendum hicete^ 
quam in fcrucntcm adhuc 3c fcrmcDtatum ucncrcm 
potumingcicre^quoquafixccrydcfcant cibi.-conue 
' ' B 5 



r; I O. V A i V E ft. B I - ^ 

^i*irt<oif aut«m omnit^us a!Hs,tiint potns eft v cmti^ 
iianque uinum aftt , fcd rubrum ac cfk^inn tn^is V i 
atid<letenoris fucci eft . Suaue autem :-nutrtmcntif i 
qnidem ahcuius eft ftomaco ucro minas conuenit. i 
Acerbum, ftomacho qutdcm amicumr ^itd tzrdt i 
conccNjuitur,& minus nutnt,6: candtdam hoc muf ! 
to minus . Primum ommum ;-bonitans honoretrt i 
6bttnet,quod colore rubrum c^Suinmatim^uinutn i 
uniuerfumjCorporis noftrt calorem fufcttat:unde 5c i 
cruditas corrigitur , & fanguis emendatur .- aiimeti* ( 
tam pcr unitierfum corpurdeducir Quatc, cmacta:» : 
tis, bona m corporis habitudinem reftituic : faftidio^ 1 
fis,<:ibt appctetiam euocat, pituitam extcnuat, bilem 
per urinam cducir,animo Ixtabundam alacntatem^ i 
iucundjtatcmque conciliat, corpus robuftius efficit; I 
& huiurcemodi commoditatum author cft uinum 
modcrate a^vimprum. Ingurgitatu ucro prseter mo« ] 
dum^ contraria afFcrt incommoda : nam , ut Thco» i 
gnisinquit, 

Vina nocentyamdo qti>£cmqm ingejferh haufiu^ 
InqiiemamfTofmt^jimoitfatahihas* 
Etiterum^ 
. > Zocida^^^u^^ carmre mQj,Oymtln creie ^nocehunt: ' 

Vma tamenmadice fHmfia^iuu^arefotent. 

Std Sc moderacebibitum^inter totcommoda,unum i 

tantum nocumentum uinum habet.quod crudis hu ; 

moribas capur replctrquo folo nominc^omnibusiin s 

becUlum caput habentibus , aur flaxionibus obnc# i 

xium^tnaximelsdit.cuiusmanifcftum indicium eft, 

quod Afiricani & Maumethani omncs^quia uino ab : 

ftincnt, nec capitis Euxtonibus plarimom tcntitur, 

nequfi dentium doioribus,etiam f enes : cumtamen : 

ncmo noftrom,qui uino utimur,uclin iuucntute ip ! 

fa,efifagere defl uxum posfimus.Defiaxus ueroaca*; 

pite^oculorumjnarium^dennum; aoiium , gingsus*; 

rum/auciam^pu!moT!is,pe<S:oris,fptn^, uencncuh^ : 

h€patis^Tcntitn,uefiC2e & articulorum morbos paric. ; 

S^cuadam locum obcinet aqua^quamsior pars ho \ 



lpii^P/tti4K>m:iM:qijtuf a»tier ai^as pamx,^rimaR 

«^iM plttJttWes obtiniPt: TcjgEuim ^uqiiae eapflumin^ 
fiiip^-pr^ccr has nuUa cft aqua &lubjis . (^uictMJ^ucr 
tt03C;jfon£cs ortus fuos ad oricntcin habcnt, hi pr*e 
oii»Hbu& 0f3«inii fimti^tit Hippocratcs atjtcftatm:r Tyei^cisae* 
qiiOf u aquae,&<ico ca!cfittiit,&^xefrigcrantur h^cme re,^ amns 
^t cai*<i2e iunt, jxcfcfeigtjte^ !^iapons odottfquc: 

{ttfit cxpcrtcs.Sccu^duni.ab hisiocuin habcGt, quSi 
intct ^eftiuosfolis ortus ^ occafus emcrgunt ; &. 
magis hae quae ad orientcs,TcrtJum locum^habcnt,. 
quacmtcr occafus asftmos & hybernosfaitUTiujnt. 
pcifimae uero funt prioribus collaix , quae ad au* 
iiruxn,a« quae inter a^ftiuum ortum ac occalum oriu 
tur. mtcr has ucro qu«E ad auftrum tcndunt, ualde 
pxauae funt.niinus nialae^b^^reajcs . Pluuulcs u«r6 
aqux^quanuis omncs lcuisiOTap,.3c duIci.£Gmae, xt% 
nucs ac ipicndidae fint qtiiaicuiifimuxn 5cTenmsU« 
inunXjquod in aqua & tn humonbus cft^fol cducii; 
citisfimc tamen pucrcfcunr;propicr maceriae diucrfi 
tatcmj^undc clcuantur.*nam 3c ex cadaucnbus Ik pu- 
trcdtnibus ac plarimis ali^ congrcgantur.^uare ut 
dccoquamur aut cxcoicntur cgcntifin miGus, mala 
odorcm fci uan t^rauccdincfquc ac gTaacdinc^ btbe 
tibus pariunr.S unt ucro mcliorcs,quae cum tonitru 
dcfccndunt,quam qu2c caeb tranqui^llo defiaut.?iu 
uiorum aqu^^talcs lunt , quaies ae tontcs e qaibus 
oriuntur:& Icuiorcs fiunt cxmotu:r«dduntur tame 
poftmpdum dctertorcs,aut prcptcr locaiimofa,pcr 
qua&tranfcunt , autproptcr dmerfaram aquarum 
mifturam^tum nimiom & grandinum,tum aiiorum 
fontium acriuulorum . Malx porio funt aquas, 
qua^cunquc ex pccris rcaturicntcs .• duras cnim eflc 
ncccflccft.Malae itcm funt qux cx ferro, xre^argcn* 
to,auro,rulfare,aluininc,nicro aut bitummc nafeun 
tur: Hae cnim omnes ca!id:enimis iunt,ut inquit 
Hippocrates.Mala: adhucfunt,qu3£ exniue sut gla. 
cic ciiquantur.nam ubi liqucfcunf^quod in ipiis.cla 

^ B 4 



«oaderofum rclinquitim Paluduin etiam,ac4tegno 
nMnaquae^iaftiaueslua^ac mateoleat,& aeftma tc- 
ooreckcatjhycmc frigcnt. quarc p!ur jmorum mor- 
borumfuntcaufa,utlatisfime apud Hjppocratcm 
pc^ft utderi , de aerc , locis ^ aqua . Quarc ne (am 
itiihomtnes buiufcemodi aquas bibant: pnores uc 
ro,quas folas incolumes <Uximus,fanihommesqua 
cunquc ex occaGoQebibent;imbeciUes,& his magis 
Quiitcr aggrediuntur.meliores femper inquirant, 
Magnaautcmcx parte mciiorcs duudicabunc duU 
ces,Tynccras,nu!lius qualitatis participes : &necmi- 
Btino quidem tempore grauantcs ac miiantcs prae*_ 
• cordia,nec putrcdini obnoxiasHn quibus etiam cttil 
fimc coquuntur legumina , radices , carncs aut &u* 
aus.hsec enim omnia,ut ceierrime in bonts aquis eli \ 
xantur,i!a tardisfime in maiis, ut fexto populanum 
morbommfnquitGa!enus.Qu6dfi horum non dc ; 
tur copia,autquibibunt,imbecilIt funt uentricuio^ ; 
aiiqmdin aqua decoqUMit,ut eft cinamomum , iac- ! 
ebarum,6cnonnuiiacoriandri,aut aniGfcmina;his . 
cnimquatuor,aut duobus prtoribus, & uetricuio & 
uifceribus fatts confulitur.quod fi ne horum ctiam i 
detur copia,uino faitem permifceant , aut arcnae, & i 
demum refidcre permittant.Pctrofciini etiam tnter. i 
dum radtces in aquis decoquanr,ut & cttius dcfcctt i 
dant^ac minus hypoC9ndriagrauent.interdum allia : 
& cxpas edere confcrt , ficque nunchoc , nunc lUo 
modoaquarumnocumentacorrigcre, proutocca» i 
fiodabkur. Coqucre.etiam interdumaquamfim. 
pliciter conucntt .* quemadmodum enim legumma [ 
muita,oleraque & fruftus, & ammaiiam partes , uc 
Galcnus inqutc,eoqucntcs,apta cibo rcddimus , tta 
& aquam coquedo prius in^meliorcm naturani mu i 
tamusinam & tetrum odorem fi quem habet, depo : 
mfrquicquid praecerea terrci contincbar, tacile reii* 
dcf,leaequc fupcrnatat.iliud enim in minimas diui 
fum particuias,antcquam aqua caicfiat untueru ad*i 



^fb^m.^a<^6 lioa cii^ aqua bil>a£ur>n<Hi1«uem 

liOxim^'^crt,atq^ite,m^nmis quibi^j€MS& 

gca procreandi s lapiliis^ fimt apt a , Qti ae ucro ex a- 

qua & jwellc fic poiio .* tum fimplex > (^juam aquam 

mid&m 4icunt) mm quq cnm aromadou$;cQii£ci* 

loi^^in aquam muUam conditamapf^lamu$> S 

tim iedant^hent profunt^totd&inis Ainc rcme^oj lim 

qnot^ etiam <juiin pulmonc iali4cat,& ditfiale ex- 

creantur , depciiunt ; uerumu^ntriculobtiiorono* 

cent , mfi quam aquofisfimae fint , quoniamiaipiis 

ftatim in bilcm mutantur. Quae autcm ex ordco,aut 

pomis fiunrpoticneSjnon omnino illaudabiles funt 

uerum flatuofae nimis,praeter id, quod non ira faci» 

lc concoqimntur . Et quas ex pomisfit potio , mali 

cda eftrucci. His omnibas fcruaris^facile nobis erit 

in ui^u ac potu nunquam delinquere .* prsectpue fi 

cum hoc etiam regtonis,anni>temporis,& astatis coa 

fideremus dtffercntiam^quae omnia non minimum 

ctiam in ailitmendia cibis tudicium praebent , Altus 

nanqueuiSus Scotomm 3c Brttannorum eft, aims 

Hifpanc^um.quippe uidt faepias iilos^cames femiau 

dascomedere^ &adtantametiamquaiidcatem, ut 

quod imi illorum non erat fatis , quatuor ex Hifpa* 

sis homi^es rcplerecEadem & in annt t^mporibus 

appar^ djfierentia:hYcmeenim ncmo eft , qui non t,Aph, tex* 

aui4ins^comcdat,5c duriora cciam concoquat,quam i^. 

quae tnaeilatc edexe aut concoquerc poffet; sita* 

te mim & autumno uentres > inquit Hippoctates , 

cibos d^fficillim^ ferum , hyenie faciUime^dcind* 

uere, idque non immerko ; tunc enim uentres ca* 

Hdiorcs natura funtj & fomna loDgisfimi : qui, ut de 

alimeneis inquit Gaknus , ad coftioscm m^Iium tih,i.cafA 

momenti afferunt. Quanti etiam momemi fic aetatis 

ad hoc iudicacio,tton admodum diffidliimum efr ui 

dere; Cumfiiuucnem codem quocibamus ienem 

modo^nutrianius ,facile liccum & fenio tsbefadum 

r«ddemus:autfiecontrar!o , icnem iuucnum uiSu 

tjaaemus^cuicunque faciic morbo xeddcmiis obno 



V'- I 0.3^ A L V B^Jmi :: 

xkwn C^tn Jc eorpomm dtu«^r{as;t<tmpera^ ob* 
(«ruare^am o|iOTtet;inuemuiitur«DijitaM(|ui^ qui 
bububmmmortncgotiacon£ciunt,<juamiaxati{es ! 
pitces^ut de alimetorumifacultatibas^^&balibtikpius | 
in<juit Gaienus : puxa qui biitoCum mmirtculum Jba, i 
btnt^adurentcm qu^cun^ue&ciie tranfmutarifunc ' 
apca.Conibetudme$ eaam m hocmagnam addunt 1 
partem,cx Hippocrate Aphonimorum prtmo,^acu« : 
torum fccundo.Quicunqucenim alicutCQiucuitcia \ 
bojUt decotinua corporis diiToiutionc atteiiaiur Ga 1 
lcnus,& ad alium mutatur ctiam meliorem^manifep ; 
iifpp 1' ftam quamprimumincurric i^iionem . Affucti cniai : 
Kph-ttx. continuos ferre Iabpxes,etiam lenes |c imbecilks fa* 
49, oIjus tolerant iuuccibus k robufcs noii confuetis. : 

X>£ dMmenti mcesfitdte femndum udrids 
regioms^dLcimerfitemfordu . 

T^ Eregionibusigitur, hocm ptimis obfemare o* : 
^ pGrtet.Omn€squifcptentnonales incoiunt rc*! 
gioneS;,uoracioresfunt,fiucp!urimum temporis , fi« 
ue pauxiilum illic degerint : quanuis his non ftatim ; 
ab tnuctcrata fua confuetudine recedendum, ut fc» . 
cundo Aphorilinorum dicit Hippocrates, ied paula- 1 
Ap .fi* tim ad alienam permutandumjqusppc cum e^o^ qui , 
Meridionalem magis incolo r^gionem,apud ^cotosi 
agcrem,non pot eram me continere. quin piuribus ui ; 
ci bus cibum aflumerem , quam antea ciJemconiue* 1 
tus. At contrajquJ Meridionalcm incolunt regioncm i 
tenuiore uiftu utaturneccfle eft:ca!idi enimminus i 
fuBteorum uenrres.propter acris nanqueambientis ! 
caliditatem arefcit cutiS;,& calor euaporaf: ficutt S e- i 
ptentrionales cahdtorcs funt uentnculojcalore nimi [ 
tum cos^oris ad interna reuocato, propter frigidita- ; 
ttm aeris exteuoris qui cufcm condcmas^Ro pcrmit- 
tit eum diffiari.QoiDimOjficuti feptentrsonales^uini 
magis potoresjmeridionalcs squae potius fint opor* | 
tcf.-umum enim quanuis cslefaciat corpora,meridio 
nalibus tamcn nccet, iiiii dilutiiCmume^hibitum; ; 



E S A Kt ; T V E N n A. 14 

^^Qtlfii^ nampe-corpof is caiorem ftjffbc^s :, si^ 
etfe cot^s nimiam refolii^Bdo fua caliditate.Item 
fiGtJtrbis magisasfistiti decet,itailiis*clixis:&ficut CelfMb^* 
tilis debilioribus^ita bis robuftioribus mmdum: ioe 
diam tamen foctiius ruftiucnt feptentripnales • quia 
& mistts Tefoiuunmr,& ampliori utuntur cibo,& ia 
denfiori caeio funt . Quod adanni tempora attinet, 
i deni fimtli<er obferqai^um uidetur. Hycmc igttur 
t^Mpori^gtdo,^ compafto fe opponcndo,hoc ui« 
ftu uti conducit , ut cx Hippocratft dcdiaeta babe» 
tur Primum quidemfcmeltantumin dic cibum ca 
pcre couenit^nili qms ualde liccam habeat alaum? 
nam famem facilius fert quis in hyemc^ quam sfta* 
tc,ut Cornclms ait. Qjiod fi id fieri non pctcft,mo« 
dicum prandcre cft melius . Vidu autem utendunx 
ficco , aul^ero , & calefadorio , & pane magis uti cx- 
pedit; obfoniis asfis potius , quam cltxis : potioni^ 
bus mcracioribas > ac paucioribus ; oleribus mini» 
me j prasccrquam calefacicntibus 3c cxiccantibasr 
iiique eUxis, C«rca folftitium aute hycmale , maximc ^ippoc . 3* 
in cuftodia ac tut ela c0c oportet. At ubi moilius £a* ^ ^^**- 
ftum fuerit tcmpus^oportct ctiam cum tempore uU 
&u fequi. Vcris porro uiftus,probe nutricns^ac mt* 
racus fit; quemadmodum enim arbores rationem 
non babe ntes, hbc tempore prseparant fibi ad xfta* 
tis commoditafem,tum incrementum, tum umbri: 
ficoportethomincm^cufanamenteac rationc prae 
ditus fit, catnis incrcmentum falubre fibi pxaepararc 
ad asftatis labores perfcrendos. Kam cum aeftas ad« 
eft,iam tum cibis mollioribus ac exiguis uti oportet, 
& potionibus albfs,aquous, prandio modieo5& fcm 
nis a prandio breuibas^ 3c potu intcr «dendu largio» 
ri eff utendumrper diem uero, bibcdumnunquam, 
ante e xaftam coftionem,nifi neccsfitas cogaf:co£t^o 
cnimimpcditurjmm qaia uentriculus redudicur, tu 
qura cibos non ampleftitur ,5c fia^uarepermittic. 
Vtendum eft exiam tunc , oleribus crudis &^ co^lis^ 
exceptis i^ftuofis^ ficd^; & faepius iti dic comedcre. 



I O. V A t vt % P 1 
ttiiic tesipom {alttbcrimum eft. D ejnum autumn<^ 
obb utendum caltdiortbos,ac minus bttmi4is^& pu 
rts:potionibus ueronigris ^ meracioribuSj oleribus ; 
minimcTemporibustamc intermedtis mediotri ci« 
bo utendum^utroque partidpanti extremo , ficuti^& 
ipfa tempora. Vt fi hyemem,fi c6ntingat> egrediarii, ) 
non ftatim te conuertas oportet ad ueris uidus ratio i 
nem:fed pauiatim incipe aliquid elixi mifcere af 
fis , & diluti meractoribus poiionibus , continue, i 
fuperaddendo , donec ad caniculas deueneris or* ( 
tum, ubi iam omnino relinquenda func afla 5c mera i 
ciora, ac eiixis folum incumbendum : uino autem 
nuilo^aut dilutisfimo utendum, & hac ui&us ratio- l 
ne perdurandum diebus omnibus quinquaginta fc* i 
quentibus. At cum ad Plciadum ortum uentum eft, 
mcnfe quippe feptcmbri,iam tunc & meraciore uino : 
utendum, & paulatim ad afla fc conucrtere oportet, 
crudaque uitanda olcra . Cauendum tamen maxU ; 
me hoc tcmpore,ut Corndio placet^a mcridiano fo* 
le^a matutino dc uefpcrtino frigorejtem fugcre con- ; 
uenit auras fluminum ac ftagnorum , mimmeque ( 
nubilo caelo foli aperienti fc committere-tunc cnim ( 



temporis modo frigus>mcdo calor uigctquare ma* 
JJh 3« tex* xime morbificum eft,uc in A phorifmis inquit Hippo j 
4- crates. Cum uero lam folftitium hyemalc attigcris, i 

& asfis omnibus , 3c meraco licet uti potu. Oftendi* i 

mus iam uifius diffcrentiam exr^ionum& tcm* i 

porum diucrfitate . 

Veui^usrduone fecundumietdtes. 

IK aetatibus ucro, ut Hippocrates inquit,ita fe ha* 
bcrc cport ct : Q^ui crcfcunt, plurimo alimcnto c« i 
gcnt : plurimum cnim babcnt calidiinnati, cui nifi 
cibum opponas, coipus abfumic.scnes uero , pau* > 
xillo egent fcmento, parum cum calidi cis infit inm 
nati^qui a plurimis extinguetur cibis .• ficuti paruus i 
ignis a plurima lignorum congerie, ut dc trcmoie 
^palpiutioneGalcnus inquicT Ccnfiftentes ucro^ i 



UJ. j. ttx* 
4. 



D E S A N. T V E l^ I> A • K * 

, ^diocri cibo cgentjmediocri illorum cxifteiite c» 
tor^.Qui tamen ad extremam feae^tem deaene* 
miiMon|am inediam ferre non poflunt ; his tamea 
cantom;cibi & potionisadhibendum^ut reficiantur 
tttres,no«i opprimantur. Sicuti enim lucema? pen$ 
^nfts^contmua egentolet inftiilatione;infufum 
eamm multum^fubico fuflinere non po^Tant^Ita fe* 
^es^faepe foiieri deGderant, mulcam tame ciborum 
copiamne^ueuntconcoijuere. quarc magnam pi* 
tuitx copiam mueni s coaceruanc; quse, cum ab exi« 
gtto calore moderari non posfit,putrefafl:a, febrcm 
mcccttdit, & capitts defluxum auget. qu^ duse res in- 
temperatos in ui&u fenesjntttrfidunc utpluriq^um. 
Primi ucro fenes^ut Hippocrates ait,omnium maxi 
mcfamcm fuftincnt;deinde setatc conGftentes^mi» ^P^ 
tiime adolefcentcs, omnium minimc pucri , pr^fer* 
tim hilares. Potum uero uini, pueri aut omnino fa 
^ant,fi fatisalacres fiatiaut diiucisfimo,G aliquan» 
tuium moefti fint , utantur .• itaquc tocam iuucntu- 
tem ducentmon enim oportct, utfccundo delegi» 
bus alTcrit Flato,ignem in corpus & animam fugge 
tcre^antcquam uiri cficai/ubirc labores inclpiant; 
furiofum nanque habitum iuuentutis caucrc opor 
tcf, ut idem aucric Plato;dcinde uero moderate ui* 
no utentur,ufque ad annum scatis trigefimum. Ab 
ebrictatc autem,5c uini rcplctione,iuueaes omnino 
abftincant. Vinum enimjinquit Plato, ut multi affe= 
runt^ ad ultionem hominibus datum cft , ut infaa 
niant. Atcum ad quadragclimum peruenerint an« 
num,iamtunciiinolargius utentur^Dcum iaudan 
tes,qui faominibus uinum, quafi remedium aduer* 
fus fenc&utis duntiem eft largitus, ut rciuucnefce- 
rc uideancur, &: mcefticias illos oblmio capiat .- ipfs* 
que aflcdio animi, ficuri f^rrum in igne, ex duricie 
in moliitiem dedu&a, flexibilior fiat . MuUi tamcn 
aetati , largiori 3c fircqucnti uini potu uti licet . Vu 
num crrim3,ut in problematis Ariftoteks atfer tc, fua 
caliditatc calorem maccrat naturalem • Et quemad. 






: . I O; V A X V: E H I : 

iii0dam ah ignc maximo auc folc exiguus tf xtingui ; 
turi<*Bis5 ficincmius coiporis c^or, i uim calor^, fi , 
jninor fit,fapcxatur ac<jue excmgaitar^^uoniaia ali* 
mcncam^quod tardius calor nacuraiis ^ib (amebat, i 
idemaim calor celerius conficit & dirsipat* 
l)^%i(ttisrdtione ficundumdi^ 
\ mrfistempeYzes* 

I^tempcriebasporroitafe habere de£etj,cali4is ' 
quide ^ Cccis naturis^ ut decimo Mecbodi m<{uit i 
^alenus .- aduerfifsima res inedia cft,ac febnum pas ; 
latifsimacauia. Vocoauccm naturascalidas & Gds [ 
cas , non folum quas a primo orcu calcs ex proprio ; 
temferamcnto fint/ed etiam qua^ pofterias ex cali» : 
do ficcoqi aiftu^plurinia dimocione,uigiiia,cura,tri , 
ftitia,rcgione caltda ac ficca,& tempore x{tmo,pL c^ 
li ftatu calido ficcoqj fint acqmfitx.Qaocunijuc m* 
qaam mo4o , guis in taletemperamentum mcidc- 
ric,femper ci adaerfifsima incdia ericetficitur cnim, i 
ut in eodem Hbro Galen us affcrit, corporis habitus i 
in hls naturis ^qaae facilc amaram bikm gencraar. 
Ex longa inedia biliofas^factleque dcmde^uei cx mi 
nima dbi abftmentia, febrem iacarrunc- His igitur 
hommibas cibam nuquam interdicemus^ircd cam i 
cum hycme^tum sftate,Pocius bis quam fcmel, illis i 
porrigemus ; asftiuo tamen tempore clixis uteatar : i 
. hybexnotum alsis,tumelixis.Sedfugsatlempernc* ] 

_'^*, ccfii eft cibos^qut facilis funt tranimatationis; nam 
measlibA. -^ aentriculo hos aut adarenc , 3U£ in bilcm mata^ i 
*^t'^ ' hum, Huiuicemodi uero funt oaa receiia, lac^meU '■ 

tam sercurrij quam quod ex cannis excipicur .- cum \ 
etiam iliad qiiod ab apibas aggrcgacur . & candcm i 
qu^cunqae dalcia nimis func , fagere dcbent ; car* : 
nes etiani pullorumgallinaceorum ^ hcedorum : 5c 
inter fru&as ^ pepones, cucumercs ^ ficus , 5c id ge^ 
nus alia;& qasecunquc cahda funt 5c ficca , uc aro* ; 
jnata,& fpecics appeiiar^e, his nacaris fagienda fem ; 
per .: bilcm nan^uc cxcandcftcxe fuCiuat ^ $c corpqs j 



(fm* 



j^iiim atteiiuant, ac febribas.paratiifimiwn r^ 

<hiat.E>igiiofcuntur 'autcm cifoi calidi ^ fico cx ia- 

|K>re^maxime,utde^imeneii iccunda^&defimpli 

dUBi medic anxcn torum £acultatiljus attcftatur Ga 

l^us:?quascuG quc «nim acris faperis iuntj,ut t&jptm 

per,%ingiber, cinamomum,casfia %K:ea, alhum, 5c 

bulbi' : omnta taita caiida & ficca ut fit in ulrima 

n^cfle cft . Sccundum locum ab its . uncnt amara, 

tertiumiaila,iquartum dulda.. QuaECuas^c igffut 

his faporibus participant^calidaftatim djcimus;fie* q^ij^ ^^ 

ca uero fecundam gradum caliditatis , l)tUorisqu€ ^L.meiAw. 

naturiscontraria; ficuticonucnicntiadicimu&^quas ^ ^,|^^ 

cunq; ^igida 5c humida funt qualiafunt, ut de fim* 

plicium mcdicinarum faculcatibus quarto Gaicaus 

aflerif; quaecunquc infipida , inodora , aut modicc 

dukia funt, & aquofae humiditati permiita : qualia 

ctiam fuot quaein aquis dcgunc animaiia Gmnia, 6c 

quae cibis humidis nutnuntur ^ ut uizuii la&anccs, 

hocdi qui nondum gutlaucrint herbas^uerucccs iu» 

niores, fucs item umus anni:dcnique ex animaiibus 

iiccis & iylueltribm iuniora ehgcat;, ficuiicx domc* 

fticis humidis,qua2 ptoucdiora Umt. lure «xim, ui j^^-^ , 

dc alimentis Galcnus afrcrit^cx animaiibus qua£ oa 

tura tcmp«ammta f unt ficdore , adolefcens aet^ 

ad mediocritatem ip&m conferc,- humidorum ue* 

ro iiaDura ^ qaod fibi adprobam accon uenientem 

decft tcmpcricrr^ab xtate florcnti aflrumit: itcm4o. 

mt^icdL qucECunque animalia biUofo ccmperamm» 

tomagis caaueniunt . Sunt enim temperic humi- 

diora, quamagreitia , ut codem hbro Galcnus affe# 

rif: tumob aens in quo degunt humiditatem, tum 

uero etiam ob uita^ignauiam. Circa potum autem 

calidts naturis^inquit Hippocrates^pocioaquae con* 

uenit^aut uins cer.e dtlatiisimi. Sicui igitur calidiffl 

fimum temperamentum eft , huic orauinautnum 

interdicere conueuit. Pocus tnim aqus huiufcemo 

di naturis^ dam ua!cnf,maxtm« iuuat, ut At tucfi* ^ 

dafamcace Galenus alTcac . Omnibus aucemalus. n^^ 4 



SA.U 



quaniwsbUiofifinttcmp«ramcnti^»ifiaeftatistem i 
pore, uinumjproi^nare cft meiius , cxiguum tamcn i 
id & dilutum , quaie quidcm eil album, & fiibftan* ; 
tia tenue^ ex quo iargius bi bere licet^ ut tntima uen i 
triculi c^ditas temperetur^fi modo temperiem im 
mutare defi^rsmt^ ftcus,fi quam fortiti funt natu ; 
ram^ <:upiunt confcruare : tunc enim ciufdem tem* 
j^ramentixibis 3c po tibus utentur.atque hoc idem 
in oinnfcus natua^s obfcruaadum eft , tU: dum eas 
conferuare uclimus , fimilibus utamur cibis : dum i 
immutare, contrariis , Nam ficut bominis corpus, 
fimcdii ptoe fit temperamenti , inquit Galcnus» 
per aiimentum mediae conftitutionis io ftatu ferua» 
tun ita fi id f rigidius uel caUdius,ficcius, aut humi» i 
dius f aeiis,media? temperiei cibum & potum perpc 
ram exhib ueris: quippe huiufcemodi corpus,<juate i 
nus^ab exa&e mcdia coftitutione recesfic , eatcnus ! 
in diuerfum ftatum reducatur cft necefle, fict aute 
idpecprasicntisdiftcmperantiaecontraria. Talem 1 
porro mrporis tempemtur4m,his dignofc^ indiciis i 
namii dei^Mmodumcuteiunt^ut AEginetaatte ; 
ftaturfuenas Uus habent,pulfum fatis ualidum , & 
ad?ftioncsiuntpromptl&,ut HippQcrati in epide : 
mits placet,iracundi m3xime,impuaentes «iam : dc 
ad f urotem fimt faciles, diff laleqae mitc fcunt : uo* 
cal^fimi eriam £unt ex eodem tiippocrate , propter | 
aciis frigidi nimiam refpirationem , quos fatts apt^ i 
lucretius his depiagtc carminibus. 

Imcundaqi^e mmsfaciie effermfch m inu 
t^mgenere infrmiSims efl moienta leortttm, 
fettcra qui frernitu^rumpunt^krunqmgemmte^ ; 
^ec capeire prarum fluctu^s m peCtore pQffu-ni, 
Sich&mm^m genu^s efi,quanms doBrtna politos 
C€mfiptuaspanterquofaam;tfimenil!a relinqu.it 
^atura cmufqa^e antrndi, u^fvMa prima. 
Nec radicitus tuelU mala poffe pmanJum efi, 
Quin proclium hic tras decmta: ad acreis* 

liuiufcemodi i 



P £ S A n. T V E N D A. 17 

^em & u^r, ^oam ad aUa tempora^ 

T>efkn^ineorum ui^us tdttone. 

GhMi 5c huaiidi in uiftu hoc modofc habeant 
Qportet; Calida quidem & humida nimis ^ om# 
jiia ui^cnt; hapc cnim apca maximc funt^ut cito pa». 
trefiast^ex Galeno de temperamcntis pnmo: caiore 
nimirum opn potence humidum corrigcrc . fi mo- 
donaturam aliquantulum cxeat, Putrcdinis naque u&ihd- n. 
natura eft^inquic Galenus,mutarc cotius putrcfccn* 
tis corporis fubftantiam ad corrupteiam , a calido 
cxtranco . Cum igitur ha? naturae calidae & humidx 
fint, fi cx dbis maiorem acquirant humidKaccm,ptt 
eredincs facile oriumur ; putredo ensm ex Ariftotclc 
Kcchcororum quarco , eft inccritus proprii ac natu# 
lalis caloris , in quouis humorc,abaiicno profici# 
fccns calpre. C^£crum,communcm infcquantur ui 
ftumtcmporis, rcgionis, & aetatis , habita raticnc; 
corpora enim hasc , fi modo putrcdincm uitcnc , fa. 
laberrima funt ^ & uita? longafua? , humido quippe 
natiuo piurimum abundantc. Animal eoim ipfum, 
utdc longitudine & brcuitatc uitas Ariftoiclcs in« 
quit, natura caJidum cft & humidijm:uicalaquc fun 
ftio nihil a tali difcrepac natura . Animalia eiiam o» 
mnia & plamae^quse in uaftiorcm diftcndunt ur ma# 
gnitudincm,Iocgius uitam protrahunt ^ quta humi* 
dtora (unt , praecipuc fi his mngatur calor, ut cjtato 
loco Ariftotclcs dicit . Caute igitur uiuant oportcr, 
ad ficciorcmque , ac minus calidum uiftum fe con» 
ueitant . Taha porio iunt^ qujECunquc tcrrca funt, 
aut acida , auc auftera , aut aceeofa , fi aquofa non 
fint^uc dc Simphcium mcdictnarum tacukaribus Ga ii4.4» 
lenus aic : paaciore itcm m ^ftacc 5c autumno utcii» 
tur Ujftu . in potu utio , pucri prcrfus uinum uita- 
bunt; iuuencs^noa n^fi aqaofum bibcoc; Confiftea 
tes, mcdiocre^^c non admodum uccuftum; iencs 5e 
dccrcpiti , |eacrola di^o uicradari utcnfur . Sicim 

C 



I o* y A L V E i;, I> I 
caim in prsBccdcntibus aetatibus calorcm 'augere 
fion deccc, ita ia.dccrcpitis dcScicmcm iam , uino i 
quafi rcuocarccpnuenit. Horum tcmpcricm his (i- : 
gnis digaofccsjMolli nanauc cutc func,habitu pin* i 
gues,coiorc rubci^cumiquada nigrcdinc,alacres fa. 
tis;5c mifcr cordes funt^& dolcnt, ubi cui malc fccc \ 
rincSitamcp cahditas humiditatcm exccdat^iam hi ] 
magaanimi funt,6cirati, humiiium rcrum contcm* i 
ptorcs^quos Hippocratcs & Gaiin epidcmiis,contra i 
riosiracundisdiCunt.Magnanimicnimiratifunt,& ? 
humilium rcram conccmpcorcs,ut diximus.Contra ; 
iracundi^puiillanimcs^vjuod gcncrofo,uiriliquc ani* ; 
mo non lint .* dcpingic aatem Lucrctius fanguincos» i 
mm tcmpencm his uerfibas; 

^Uetiam qttoqu^e pacati fiatus aeris iSe, 
^ecf^iretranqmlloqmfitfUttltnj^fcrem: 
i^ec nimis trai fax i*nquaut fubiita parcit 
HH^midafuffi^ndens^c^cxcahgmisu^mbras: 
Hec geltdt torpet telis perfixu pauoris : 
Inter utrofqu€ fita efl,ceruos fruosj; leones. 
Ad omnia tcmpora benc ic habeat h^ naturse % fcd 
ad silatcm mehus • 

XH flmitofoYum uiili^, 

PItmcofi,omr*idm maximcilnc noxa incdiam fc* i 
ruriC^uc fccurido de uidus ration*r,m acutis aegrt i 
^^•^ tudmibos, inquit Hippocraces. Fngidi nanquc funt [ 

Sc humidi,&pitoita maxime abyadanc': quae fola ; 
intcr humorei a ianguineaUenos^natrimctumcor» i 
pori crsbui:; biiis na.aque ncutra ap*:a cit in nutrtme 
tum conucrd Cxccmm, cibisufcaturcaiidis,&pi* i 
tuicam cxcc^raaaaDas.- quaics rtinc caiidi limul& i 
iiccij ^uos antca commemorauimas. Oood fiaUis 
uti liber, ialtcm icmpcr cu aromatibus acrpcciebus ; 
dictis condicnt . Scmciin die comedcrc, mU fccus ! 
fiac confyea , iis prodcil ; tunc enim parcius come- 1 
dcre oportcc, idaj adhuc parcius byemc, quam sefta ; 
it; Pituica fiiuro, uc de hammis nacura Hippocraccs 



D E S Am. T V E K A ; IS 

faqttit, hycfflc maxtmeabutidat. Pifcibi^^s non nzenm 
tur , nec oleribus frigidis ac crudis.- maxime enim 
J^c natu^ae^aducrfantux, Quare aut nunquam ci^ 
tttectur^ aut non fine condimcnto calidoi ficuti nc 
quealiis cibisfeigidh & humidis .• carnibus utcntur 
jiiantanis & uolacilibus ,• montana enim omnia^feu 
agreftia, caiidtora funt ac ficciora domefticis ,tum 
proptcr acris ficcit3tcm,tum propter uicx folertiam. 
VoIatiJia ucro caUdiora adhuc funt,& ficciora^ proa 
ntcx caCiem caufas ; quod ucl csr hoc manifeftam 
puto,qu6 d huiiifccmodi animalia, ut inquit Hippo 
Ctatcs>cum potu utuntur , urinam minus rcddunt, 
calorc nimirum humidicatem, quam per potum af» 
fumunt,c6fumcntc.In potu hi uino meraciori fem 
pcr utentur,nifi quid obftct , ubi pucritiam fuerint 
ingresfi*^obftat auccm 3c capitis dcbilitas , ut de ac» 
re,aquis,& locis inquit Hippccrates , & intcmperies 
cius caiida , aut uentriculi nimia fcnfibilitas . Antc 
pueritiae uero cgreiTum modice uino utantur^Sc di* 
lutisfimo; hi enim cum comitiali morbofint maxi» 
inex>bnoxii,potu uini meracioris caput cak£aciunt. 
quod cauum cum Gt^ 5c Aiclut cucurbita corpori isl* 
cumbat, ut de morbis afTcrit Hippocratcs , adfe pi« 
tuitam attrahit, uifcida nimirumilla exiftente . Ca* 
put auteai picusta plcnum , cerebrum quod princi» 
piumeftfenfus,humeaat; undc quafi ftapidi toto 
cor^re maneat,comitiaiemque mcrbum incurrut. 
Huius tempcratur<e homines dices eos qui cum 
hoc;ijudd gehdi toto corporc tangentibus apparer, 
thoracem ctiam cum reiiquo corpore glabrum ha* 
b eat,cutem mcliem ^ candidam , aut plumbeam, 
fi magis fint frigidi,ut aHerit Paulus. in aSioliibus 
porro k pigri admodam funt,6c focordes , nihilpe- ^S.i. 
nitus Uiiquam audentcs;& millies imcirogati , ubc 
tand^mquicquam rcfpondcnt; mchushae naturx 
(ehabent ad xftaccm.quamad bycmem^ut Hippo» 
crates ia £pidemiis inqait. 

e 2 



I O. V A L V EHD I 

De meUncholicorum uidUf m 

j^ Eliquum cft,uiftum eis dcfcribere, quibus cu ; 

jy. fingiditace ficctcas eft coniunfta , quos rftedict i 

Sira&iltoios dicunc .• quales funt natura fenes om- : 

©es Quicuqueigitnr tali pr^diti funt tcmperie,uni« : 

uerficaiidis 5c humidis utentur;qualiafuot qu^ fa* ; 

tis dalcta,& non admodum tenuis fubftantic fantr 

inter qaas connumerantur ucruec^, fues, hGciuli; I 

& inrcr uolatdia , qu^cunque domi degunt . Caete» ; 

ru.tcrrcftria omnia,&acecofa,aut accrba uirabant, ; 

qu^ huic naturae contraria funt,exHippocratepr$ : 

ixotionum fccundo, ficuci biliofae propitia, Pifcibus i 

uero noa utentur mclanchoiici,nifi faxatilibus , & ■ 

iis parcisfime adhuc, & cum obfonio calido * Vino ' 

ucro pcrpctuo utcntur,ucl a primisipGs mcunabu* \ 

lis. maximum nanquc i d rcmediura duco aduerfus 

fcncftutis duriticm,& animi mocrorcm^quo hi quo 

tidte uexantur ; quarc poftqaam Hcftor, uc iliados : 

odauo Homcrus refcrt , a Graecorum pcEfecutione i 

ceflarct,noAc impcditus,cx urbc affcm iusfic^ut rcfi i 

cercntur miliccs, -cibi^m, 

V.t^snem^mrasq; ammi mdc^ntia mua* 
VinumnaDquc ubi hominem frigentcm tacitur*i 
numquca fobrietacc accipit, paulo hberaliori pocu : 
reFoucf,excitatquc ad uerba , & audacem in facicn* ; 
do rcddic , ut tjrjgefima parcicula probicmacum Ari i 
ftotclcs dicif^ mam corforaftjft mror^m 

T>Ma tdna leuant j^mlsane ^ mrthm awgsntn 
Modum tamen csccdcrc non oportcc.-plemus cnim ; 
ingurgiratDm homincm ad contumciiam reddit : i 
praecer id quod,ut prscdiximus, nimia caliditace ca* ( 
lorcm macerat naturalcm . plamma emm qa« pa* i 
bulo copiofioriaggrauatur,rerpiradonc dcmceps 
impeditafuftocatur.Vinumitidcm, ut de morboru: 
cautis mqu^t Galcnus^quanuis modicc affimpcum,: 
intimumcaiorcm augcre posfic.*qaipps quod Ui: ali» 
meiirum maxime femiiiarc ; fi tamea immodcracias : 



D E S A N. T VE N A, 19 

|opr«itur,frigtdosmorbos gencratqaate Ht&otcm 
O^crenti fibi Hccubae uinum,rcfpondiflc aitmc: 
jJe mihintueneraitda parens.huc iidcm uin^ 
ftqtulmstne me enerues^jumique mgotem> jl^ "^^^ 

ObtundaspotmjTohurqueacorforedemas, i^W^SS^^f^j ^W 

Huius tcmpcranicnti,fi naturale iit^figna funt ; corw^,^^^^,^^ *>, ^^ 
.ports gracilitas albo coniunfta , aut fi magis fngid^4 ^ W^ \^ ^k 
fit^plumbco potius color mmimc tamen pilofi {un>^; /i; ^ ^ ^ 
piii cnim,ut dc glandulis inquit Hippocratcs , ficup^ ?>^ ^ <^^ 
in nimis humido tcmpcramento cflc non poffunt »i^^^-^'^^/^ 
Xuffocati a nimio nutnmcnto;if a ncquc in ficco pro ir^^ <<.;^^i^ 
«tcr dcftftum ciufdcm . At fi cx biliofo tale fit fa* 
ftum tempcramcntum,bilc nimirum prae nimio ca 
lorc adufta,& in fseccm uerfa,talis 5e pilofum & nu 
grum habitum fcruat > aliquamulum tamcn pin* 
luior eft. Quod ad animi mores atnnet,omncs me- 
ticulofi funt , proptcrnimiam feigiditatcm & ficci# 
tacem . nam 

^fi &fri^^ mMZf^ comesformidinis aura, 

Ou£CtethorroremmemhrtSt&concitat ar^usp 

Et geltdas mius per mfcera concitat auras , 

Oui, tremuiumfacmnt memhris exift^e motum. 

Quanuis tamen timidi fint , & pufillanimcs , quod 

gcncrofo,uiriliquc animo non finr.iracundi tamcn 

nibilominus funt , ut de populanbus morbis acrc* 

fiatur Hippoaatcs.tnftcs ctiam 3c cogitabundi fem 

pcr incedunt, ualdcque proximi funt , ut in infania 

incidant : & borum muki folcnt futura pr^diccre : 

omnes tamcn uere & xftatc facilius tolcrat cibum, 

autumno difficillime ; quo temporc ac purgationi- 

bus cgenr;& nifiiibicaueanf,quacunquclcuicau- 

fci xgrotabunt;f cmper^mcnto quippc cum fint fcs* 

gido & Ccco,autumno fimilhmoddccqiic f um tem 

poris ad contrarium fe ucrrani: ui Aum cft ncccflc, 

Exphcaui iam,ut arbitror, affatim hucufquc , quo- 

modo homines caucre posfinr, ne humidum inna* 

tum plus cito abfumatur ; idque ex cibis 5c pofibus 

conucnicmibus,fecundum xcgtoms^tcmpons, xta* 

C % 



I O. V A L V B R I 

tk & tempcracur3& diffcrentiam. G pcrc prctiii nxinc i 
cft^utqu^ requuntur addamus^remaliquantttlom l 
f^- altius fcpetcntes . 

DeexcrementoTummmodeYdUeud^i 
cudtiome dut retentione . 

Dlximus, nullum cfie ctbum tam natur^ propr# i 
tium^ &partibusnofiricGrpcnstam confimi- i 
*cm^quin fcmpcraliquidinutilc habeat^qucdcon* : 
uccti nullomodoin fubftantiamcorporis potcft, l 
Ingcfti igftur in ucntriculum cibi,in hoc leue quan i 
ljh$. dam & primamfubcuntmutationem,acpr3Eparan i 

tur iccinort , ut de Anatomicis adminiftrationibus 
C^f4- inquit Galcnus:tuncque quamprimum ,'ncc antca : 

. cxpcliitjdummodo fuo fungatur muncrc : ex Galca 
no tertio naturalium foculcatum. Contrahiturau- 
tcm circa cibos uentriculus,ut idem inquic Gal. no . 
quo rcliquis partibus alimentumprasftct(hgc cnim ! 
aSio animalis cflct)icdqucmadmodum quascuque 
alia Aaturalitcr opcratur , ita ipfc ucntriculus cibos 
amplcaitur, & in fui naturam conuertit , lam ucro i 
implctus fariatufque cis , oneriilli deinccps funt, i 
dcorfumque ftatim abiicit;»atque trudit. hepar aute i 
ex ucntriculo pcriacitorem &ramum uenae por« : 
tae.adquc mefcnterei uenas /quae tanquam canales ; 
funt,cibi in ucntricujo elaborati^ partes magis me* i 
bris fimilcs, & nutritioni neccfarias , attrahit : rcli* i 
quum ucro uetriculas pcr ianitorcm, & intcftinum i 
duodenumiad intcftina tranfmittit.Faaa cnim funt 1 
intcftina,ut in Tim^o aflcrit Plato^ad fupcriiuitatu : 
rccepraculum.Cognofccbant cnim profcfto^inquic ( 
ipfc ) illi noftri gcncxis fabricatorcs , nos ad cibuni ; 

* potumque intcmperatos forc, ac proprcr ingluuie, 
piusqoam modus aut necesfitas poftularir , cxhisi 
affumpturos. Igitur, nc fubitus propter morbos m^ : 

. tcriius proueniret , arque ita impcrfc&um mox ge- 1 
nus mortale definerct,inreriorem ucntrcm fabnca* : 
uerunt,ad efculentorum poculcntorumquc fuper« 



X>t S A N. T V E N D A. iO 

!abim<bi^m capiendamlsteftsna uaro his Cuptt* 
.flutcatibusnutrita , quod ineptum Gutritioni rclin* 

?[uunf>per aluum cxccmunt : id quod non fit ante 
ecundum diem ab affampto cibo, fi modo corpus 
/alubre fit,ut demorbis aiteftatur Hippocratcs. Op Lib.4. 
tima ucro alui cgcftio eft , ut idem Htppocratcs in* l » prari^ 
^utt>moUis cohaerens,ac compada fub fulua , non ti&mhus* 
ualde grauc oIens,prodiens hora conlueta , & pro 
jationc ciboium ingeftorum. Aluiucro cgcftioncs 
procedcre oportet , his qui laborsbus cxcrccntur , 
quandiu parum cderinr ac bibcrint, modfcas ac du 
ras, atquc hcc quotidic Si uero tcrtio quoquc dic, 
aut quarto,aut e locgiorcinterualloprod#ant, pc* 
riculum cft nc fcbri,aut alui prcflauio corrtptatur. 
Quare ftatim ab cxcrcitationc ctSzndvkxn , & humi- 
diori ui&u utcndum. quaecunquc uero e^eftioncs li 
quidiorcsrunr,quam uttranCtu confcimcntur,h^ 
fane omncs maiae lunrmon tamcncccrcends^qu^ 
ant€ fcptimam tcrminantur,fi finc febre Cnt. hcpar 
uero quos cibos cx ucntnculoperucr>am porram 
^ugitjper plurimas,ex quibus conftat^difFuirdit ue* 
nas,ubi concoquit ut nucxiatur Fsftum porro cft, 
ut hcpar plurimis conftarcf ucnis^nc alimcntum an 
f c quam pcrfcfte in fanguincm permu:arctur,dimic 
terct .* cx Galcno quarto de ufu parism . Magnam 
jtaque cibi mipfum pern^cartis heparakera:ionc 
emo!itur;inde ucnae confe&um ipfum, in tctu cor* 
pus dcriuant, Pcrio,ut cx iecinorc pmum ^ nulliuf. 
quc fcre fupcrflui particcps^ujiiuerfo corpori difpe» 
iareturnurrimcntum.natura inftrumcnta ad id ac- 
commodata condidit , ut Galenus fcxtc dt Anato* 
micis adminiftranonibus inquit.Si qusd crgo cft ine 
ptum,ut m fanguincm mutccunaut cuia n:mis fcro 
fum cft , aut terreftre nimis , aiit aniarum ctiam, td 
partim ad uias unnx, paitim adfplcncm, parrim ad 
fellis folliculu relcgaf.ubi tandiu manct,doncc mem 
braillooncrata^ad cxpeyeridum infurgunt- Amam 
igitur foUicuius in hcpaccad fc trahiT^cx Galeno 

C 4 



unlo de n^uralibiis fecultatibus:nec aliud qutcqua | 
uen « «nt 01 quae ad foUiCulum f^lts tendunc , cum | 
dcbiles k tcnucs fint , aliam humorem trahcre nan |i 
paflunt^ex Hippocratc quarco de morbis . Ncquc i 
eft ca joci capacitas , ut aiius h umof in hoc folhcu* \ 
lo confiftar,cx eodcm Hippocratc loco citato.e fol 
licuio uero pcr utam quandam uenofam intcftino 
duodeno cotuodamybilis exccrnitur in infcridrem 
aluum .* cutus indicium prscbent alui cxcrement^ i 
flauo colore cinfta . Proptcrea uero a natura ordi* 
natum cft,ut ad intcftina duccretur biIis,non ad uc i 
tticulum; quia bilis^mcmbrum ad cxpellendum in* 
citat,cibofque ante perfeaam coAionem e uentri« 
culo cduccrct. Attrahit uero bilcm folliculus ut nu i 
triatur , cx Calenotcrtto de naturahbus fecuitati* 
bus. Quod fi in iplb repente multa bilis fiat , hcpar : 
doIet^& bilis per duodcnum intcftinum ad ucntri# 
culum regurgitat , ut fexto de Anatomicis admini* \ 
ftrationibus inquit Galcnus;& tormina ftatim obo* 
riuntur,nifi per ucficam aut aluum cxcernatur:tuc i 
cnsm doiores ftatim ccfiant. quandoque etiam iect« 
nore inflammato,raoguinem totum conuerit in bi* * 
lem ; bilis cnim fanguis cft fupeifluc codus , & per < 
uniucrfum corpus'diffunditur,& arquatum morbu i 
facit ; craffam ucro & fae culcntum ad liencm mai^ i 
dac : attrahit uero fpi cn pcr uas quoddam ueno» i 
fum,tanquam per ftomachum qucndam ab hepa« ; 
tc, quicquid crasfi 3c fxculenti in fanguine eft:cum i 
uero calidi&Gmum uifcusfit proptcrplurimas ac ; 
magnas arterias^cx quibus componitur, craflum ac ; 
faeculentum fanguincm in tenuem ac fubtilem co^ l 
ucrtit,uc eo nutnatunex Galeno quarto de ufu par ; 
tium. Quod fi plus attraxerir^quam oportet, aut at- i 
traftum rctinueric,ftatim hommes afadt,a cibis ap 
petitus auerfionem faciens.& fpleneticos reddir,nifi 
ad uencnculi ftomachum per ramum ucnas portae 
deferatur,ut appetitum fufcicct : ex Paulo libro ter- i 
UQ capite quadragcfimo nono: 5c uc codionem per* : 



J>Z S A m f V E K D A . H 

^^fcMis <mim atra,ajcerba cum fit,& ac«da,coBtm 
hk uemticulum,accoaftringit infe ipfttm:cogitqu« 
ctbo$a4 ungucm circumplefti atque retiuer^quo* 
sfqi^ foeHttt perCoftiiut de ufu partium quiuto ac 
edi^turGalenuSi Siuero lienis retcntpx uirtus iai* 
bedttts fit^ plurima copia atrx bilis ad u^itriculum 
Affunditur , & immoderatum ciborum appecitum 
<auCat,ut dedmo fermone Actius aflerit. Attraarix 
oorro fada imbediiior , ab officio attrahendt ad fe 
^Oilentum fanguinem defiftit;quar€ fanguis ex ie 
core in uniuerfum corpus defertur,& regium mor- 
bum nigrum facit*ut fexto de locis inquic Galcnu ; Cap.U 
& fecundo naturalium facultatum , nifi pcr aluum Qa^i^ 
excernatur;tunc enim dolores ftadm ccflant. Aquo» 
fum porro ad uias urinae relegat, uc renes nucriat, 
Ouod fi aliqtiid crasfius & uifcofius ineft, quam uc 
^ uias anguftas ttanfireposficin arenas Sc calcu<» 
.^m conuercKunut de rcnum affsftionibus , & fo^ 
to Epidcmiorum feftionc cerda Gai.aflenc ; praefcr* 
timfi renes calidi fupra modum tintiiUicque retinc 
tur, magnocum malo «iotporis ; nec minori profc- 
fto,quam fitameffet ferofum ; 5c rencs tam fngidi 
&imbcoUcs,ut retinerenuUatcnus poflenchumo* 
t^ tandiu , %t nutriret . si tamen tcmpcrati fint ^ 
humores mcdtocrcs , quod fatis abi cft^pro nutrif 
mcnto capiunt, Exacmetum ucro ipfum feod um, 
&culcate fegrcgacrtcc,ccu inutile^cxpcUunt in ucU- 
cam pcr uretcras. Faaum aucem ab opifice urin^ re 
<xptaculum,nc continuo urinae ftillicidium patcrc* 
^Uf. r^nct cnim urinam tandiu uelica,doncc pon 
dcregrauaca expcllcrc cogicur.cx Calcno quinco de 
ufuparcium;grauacur porro non ante,quam qmc* 
quid utile nucridoni citaffumpfcric ; cx Gaicao tcr- ^ . ^^ ^ 
tionaturaiium facultacum;reliquum pcr pcncm cx* ^^f 
cernicid fi non faciac,auc propccr aliqaem fcrupu. 
lum onfidum penis cxcaecans , auc proprcr ueac« 
imbcciliicaccm in cxpdlcndo,uc! proptcr rcfoluaa 
nem,ucficam laboiarc acccflc cft^nonmmusqaam 



I O. V AZ V^E El D I 
fi Grinain contmere non pofier, fcd tnftillarc contw ! 
isuo cogeretnr.NanijUt Hippocrates praBdifiionum i 
lecundo inquit,urinam iuxta potionis copiam min : 
gere oportet , 6c fcroper sequalemj 5c quammaxime i 
accruatim , & momemo paulo crasfiorem ^ quam 
Tex«2& quod in potu acceptum fuic. Optima uero urina eft ; 
ex codcm Hippocrate prsenoticnum iccundo,cum ; 
fuerif alba fubfidetia,laeuis 3r aequaiis.Sanguis por- | 
ro feftus in hcpste;,ad ucnas defcrtur; indeque per 
refudationem^ mcmbris cmnibus communicatur, i 
fed i>eque fccundum fe totuni : incft cnim 3c in co ■ 
aliquidnutntioni ineptum ; id parcim in mcmbro- : 
rum cauitatibus firmatur,quorum euacuatiofitpcr : 
fudcrem,aut infcnfibilcm tranfpiracicncm,C in cx» i 
timis corporis locis fit ; fiin intimis , cx puimone & i 
peSore,per tusfim t quaodoque ctiam pcriitinam.- 
ex cerebro , per nares , oculos ^ 5c os : quandoquc > 
etiam pcr aiui^m & urinam: ex ucnis , rensbus, uc* . 
fica & gibbo Hepatis ;pcr urlnam :ex uentriculo, , 
per uomitum , dcieflionemque : cx inteftinis > ct \ 
hepatiscaua ^ fplene , per alui deicaionem . Hxc i 
nifi conuenientcr excernantur', omnia morbum : 
ilatim gignunt ; qui folui nullo modo potcft ante, i 
quam cc&ionis figna in excrementis confpiciantur; i 
tit de popularibus morbisprimo attcftaturHippo«| 
cratcs Quare fiue peftusjfiue cercbrum, fiue fauces 
male habcanf:& ut fummatim omnia dicam,in omi 
nibus coftjo , hoc eft, dominium uirtutis fupra ex«i 
crementa ut expcilantur, falubritatem fignificat : id 
quod cxpcrientia quotidie uidemus . cum enim ho-i 
mines fcbris inuadif,tandiu augeri no ce0ar, quan* ; 
diu unna t«5U!S cft & incofta: ubi autem urina cra&i 
Cor cft, 3c febris minuitur, & corpus falubre cxifiit: : 
expuifis nimirum fupcriiuitaribuSj quae morbidumi 
corpus rcddcbant.Cum fimihrcr membrorum caui 
tates & articuli cxcremcnris abundant, & dolores! 
continguot 3f putrcdioes* cciTant porro omnia, hu*, 
moribus per fudcrcm exhalatis . Haec igitur omnia: 



'excr€jnettta,fi ukra d^imm tcmpojris ttminsm rc 

bnenturin corpore , aegritudincs quamprimuin pa* 

tiunt , quemadmodum & plus cito expulfa. Propte* 

sea. maxtmc obfcruarc oporcet ut fiquando uideii» 

mus corpus » minus folito , fuo fungi officio : ftatim 

affcftum locum cofideremus, idquc eo diligentius, 

^quo panicula fucrit nobiUor . Si igitur ucniriculus, 

?(fi itacotingat )cibos plus folito rctineac^aut ftatim 

aflbmptos euomat.undc & corum coiruptio, 5c cot 

.porisCcquatur cxtenuatio; nos ftatim quae aluum 

fubducunt alimenta , qualia iuperius dtximuS;»^ prae 

alits cibis propinabimus; deinde cibis utcmur coiue 

tis,citxis tamen. poftrc^no afpera, terrca, & cxiccan* 

tia dabimus.qualia dS! diximus pyra, cotonea: & in 

robuftis,cafcum antiquum non falitum;fic cmm re* 

clufo ucncriculi ftomacho ;, & ianitorc humcS:ato, 

facilius dimittct cibos, 5c confucto fungctur munc- 

re.Quodfi uicc ucrfa,cibos minus debito cotineat, 

quin potius inelaboratos intcftinis tranfmictat^alui» 

quc profluuium inducat. nos quamprimu commu» 

tabimus ordinem: & quae in ultima mcnfa propina» 

ucramus,pr2e aliis omnibus cxhibcbimus; fecundo , 

loco confuetos ciboS;, aflbs tamen:ultimo, humidu 

: aliquid,ne ftomacho ucntriculi reclulb,cibi ad inte 

ftina impcliantur; atquefic facilc ciborum uelox ad 

inteftinaceflabittranfitus.Quod fi cibos faftidiat 

ucnter, nos appecitum rtuocabimus, firigida & iicca 

. exbibemes.nam^ut quarto dc fymptomatum cauCs C£f. C 

Galenus inquit,ad famcm cxcitandam frigus in uen 

, triculo non parum confert: nam & uacua rcddit cor 

pora^ ac ipforum tumcas cogeas , conftf ingcnfque, 

famem fufcitac . At inter poafsimas caufas ^ quibus 

: femes impedicur^calor numcratur.quippe qui iolida 

. corpora iaxando difibluit,atque ad attra^ionis fua 

, £fcionem reddit imbecilliora . Si igitur immodcrata 

ciborum appctentia laborcc ucntrcums: nos cotra, 

: quae calida & humida funt^cxbibcbimus, ut appeti* 

tum dciioamus.Sitim ctia immodciatam, qus pro# 



%ter calidos & ficcos humores,in ucntr iculo ^iftem i 
tes{<iuorum mordacitacem remic ftomachus ) &% ^ 
IHgidis i£ humidis curabimus:iicque uetticulus con ; 
fuetofungetur muDere. Uxc fimiltter & iu locifio» 
re,3c ahts omnibus membris, animaduertere opor« 
tet /ola cofideraciose habita diftantiae membri Isefii i 
ad ueiitriculum;nam quo m embrum magis diftat 4 
lietjtriculo , tanto medicamcnta qux intra corpus i 
afiumuntUT^fbrtioia funt propinan da^ cotrarits f em i 
pcr iuccurrendo ^ calidis cempe &ig!da , humidi$j I 
ficds 4 & c contrano, 

De Uffmdinum ffedthu^^^ edtum 
curdtioniyus , 
C Olent u«o interdum hominibus adfauc fanis^ i 
*^ lasfitudines quadam oboriri:quibus nifi obuiSc i 
poft aliquod teroporis fpatium morbos pariunt. : 
Sunr uero tria lasfitudinum genera^, oc Galeno ter* : 
tio de fanirate tuenda.Pi:imum,ad ulceris fimllitu« ! 
dinem dolorem tnfeens; alcerumcamium 3c mvS* i 
^cuiorum diftenfionem ^ciens.-poftremum^tumore i 
tthA^ fum tnflammatione,- quibus ego quartum ex Paulo i 

addo^quod euenif^dum mufculi plus^quam par eft, < 
exiccanturrfic utfqualidum contradumdue corpus | 
appareat,& ad motiones pigrum. Atque tiarum Iaf# 1 
ficudinum duplex eft caufa > intema nimirum 5t ex« 
tema; hxc manifefta eft , nec femper morbos prae* 
nunciatjillamagisoccuha^&morbumfscpiusante* : 
cedit.Quae igitur lafsif udo ulceris fcnfum fedt^mo* i 
m quidem graue excitat fenfum, quafi corpus exul« i 
ceratur. Oritur porro afiiftio hafcc, interdum ex fu- 
periiuo labore,interdum ex uittofo humore,qui no i 
bisinfciis in corpore fuccrcuit, acrimoniaque fua 
corrodic ac ftimuhr, dum uenas egrc^us^ mufculis i 
inbibitur.C um igitur in ukerofa lafsitudine, pleni* i 
tudiniscopianultafitjfcdtantum humorumacri» t 
monJa .• atque hi humores,nequc in uenis^neque ia 
tmimi$ corporis partibus ^int , fed auc<ra&* excre* 



D E S^ A N. T V E H P A. 1% 

mcn^, difiuGs^ accenudrjs , neque omnino excrep 
tfs.* autroUij^uacaaJiqua pinguedme^ Sc cameteue* 
ja ia uehementibus motibus , extimis pattibus cx- 
cemuatux^non femper dolorem inferc , fed dum 
corpus fupcrcalefit. Quarc fi ex leui quocunque U» 
borc^ quis in huius gcneris lafsitudmem inctdit^ uis 
tiofis humoribus hunc refertumeife ucrifimileeft^ 
aluiquc purgationc cgerc ; deindc friftionibus, pri» 
ino qutdem moliibus 5c lcnibus ^ deinde fortibus. 
Cibi ueio 5c ppQonis ^ tertiam partem adimerc ccti« 
umit ufquc ad quint^m diem^ Si ueip nulia fic cau» 
fit intemajtfed aut cx magno labore , aut cx plurima 
in fole mora eucniat , tunc ctiam nuUa prgpmifla. al# 
ui purgationc, folis fnftionibus 6c balneis aqux te« 
pidae rcmouctur.Fri^iones porrofint molles , leiu 
tae,plurimae, ex olco di^Jct^maturo : mollis emm & 
lcnta laxat,pU^ma ext$n uat. Tenfiuam uero lasfi 
cudinem^quae fi finc exercicationibus^ aut alio mcM 
tu cxorta cft,multitudtnem humorum mdicat, gra» 
uitatemqucac diftenfioncm facit.-hanc^paruam qui 
dcm multis ac moUibus frt&ionibas curarc fimiit» 
tcr pponct^ac calidis balneis tmultam,cuacuationi« 
bus,Si igirur pracdiais non remouetut^copiofi ma# 
Ufucci mdicium prapbct. Quarcftatim cuacuafio* 
ncm molliri oporcet,fccundum humoris rcdunda» 
tis exigcntiam , ut fi ftatim fomni lon^i ^ oris dul- 
cis fapor a fomno contmgit; fi etiam plcnior 3c fpc* 
ciofior ^ Coloratjor fadus quisfit, qaamfoicrcc, 
iam tuco mittcdus cft fanguis , dummodo per a^ta* 
tem licea^Si ucro pituitae af uerint indiaa pituicam 
folucrc prompcum cfto ; fi bilis atrac auc flaux, cxu 
perantcm duccrc par eft ; animaduertenccs fcmpcr 
Ut motum naturae mfequamur^co fempcr euacuaa 
tes, quo ipfa mteacat , loco ; cxapcrantis porro hu# 
moas mdicia , & mcdjcamenta pargationibusido- cap^t6*, 
ncaj infcrtas mquifc. Tertium uero gcaus lafsitudi 
nis , quod abfceiTas fpccicm reprxfcncat , ex nimia 
bom ac mah lucci abandantia ontur.-quo rcfcrii 



i O» m A L V E IL I 

murcult m tumorem deuancur , dolcntque cum ex ! 

concaau , tum maxime ex motu : accidit uero h^c i 

lafsitudo homtmbus inruer.s laboratc ; mterdum ! 

mpo.^Je edamfpontefinemamfcftacaufa.Somtaautemea , 

bEI eft, quLunque fir, duos curatioms fcopos : fuper- i 

uacui nimirum cuacuationem,ad quam fequitnr tu i 

moris diminutio,5c fupercaifaaarum partmm retrl I 
CeirM.U getium.$iquandoigiturinfuet^^ai.quis iaborauiu 
J:f lut muk6 plas , qtam folet etiam is qm affueuit, 
^*' hufc ieiuno dormundu eit muito magis ivos etiam 

amarum eft,uei oculi caliganc,uel uenter perturba. , 
tur.tum emm non dormiendum tantummodo leiu 

no t&M etiam in pofterum diem permancndum, : 

nifiquiesidcito fuftulic: fatigato uero quotidUa- ; 

num^cubiletutisfimum eft,info!itum contralaflat, i 
Oleo item copiofo.matura^tcpido iemter perfncan 

dus eft , ac in aqaa tepidadiutms commorandum: i 

deinde ubi pauldlum ambuiauerit, cmum aflame^ : 

re oportec cui tamen dimidium fbhti demat. Quoa . 

fi his remedas noa cefrauerit lafsitudo qux ieuusi- , 

mam excratationem eft' fequuta , ad fornora dcue* : 
nicndum prefidia ; & S pcr uires k aetatem Ucct, le* 

canda ftatim^eft uena : fin mlaus /leuiahquo pnar* ; 
maco aluus purganda/ecundum humoris excedca 

tisexi2eatiam,ucfta£imoftendemus.Quartum uera ! 

lafsitudinis genus conting.t boni habr.us nommi* i 

bus cumiupramodumfeexcrcueruntidiicutmnjr i 

tur enim nimio labore humid^.tates, neque qmcqua | 

rehquum cft m corpore prsecer iolida mcmDra- egec i 

ttaque rcfeafoae; bsc uero dam cutis laxa clt tieri i 

nonpotcft.Contrahit autemcutem foaio dura, ; 

aqua tum fi:ig;da,tum feraens:at frigidae ufus, peri. : 

culum eft,ne homims uifcera Ixdar.-terucnrem dii* ! 

£cilc quis patitur. Satius igitur cric oleo maftichino, i 

aut roiaceo^aat myrfiUoruni omphacino catem tor ^ 

titer pcrfricare,atqac ita unais cjbam propmarc bo- ! 
ni facci 5c hamidiorcm,umumque aut rubrum aut 

feauttmbibere":ficq^iaimmenubas sgntudimbus, i 



B E S A N. T V E H A V .24 
aate qtiam corpus iauaiiaiu>|irouiderc;acqa« cniim 
ka deiipienccm oportet cSc, mguit Hippocrares , & 2 D^ <t^/<«. 
eo ufque differre,donec morbus muadar,fed ftattm 
ubi prima figna apparucrint,curationem mqairerc; 
©ulius enim morbus natura fua jniaGabilis cft , ii a 
principio curetur.* uerumf^peinfurgantmofbi, ac 
corpus occupaat jaate <juam curationis ullum gc« WpfQC.de 
fiusliccat cxpcriri ^tumproptcr corporisanguftias,^«/. 
in quibus morbi iatcnt,tum proptcr zegrorum ncgii 

f«itiam;4ifier unt enim ac cuSantur, donec a mor- 
is apprchcnfi, dolores ampiias perfcrre ncq ueant, 
actum dcmum curari uolunt ac cxpetunc,dam im« 
mcdicabiie maium eft: oportce igitur humorcs rc* 
dundantcs,ut praEdixinius^euacuarc;iic(^CQrpus ex 
hac partc omnino cricincolumc; 

De uemreorum ufu, 
'M AM fcminis gemtalis cuacuationcmnoa om- 
^ nino ncccflariam puto, ad corporis latcgram fa 
nit^em tucndamiquanuis in hoc mukis concradicc- 
rc uidear; femcn catm uiri proucmt ab omni humi- 
do,quod in corpore exiftit:ut dc gcaitura iaquit Hip 
pocratcs: ita ucid quod robuitifsmium cft, exccrna* 
tur; argumcntum cuius cuidens cft , qudd a ueacris 
ufu,paucuiaadco re emiflajimbcciiiei reddimur.cx* 
pcrientia itcm uidemus in aaimalib*4s omnibas,ca« 
ftrata falubriora cflc^licet imheciiliora non caitratis. 
Quod fi fcminis cmifsio ncceifaria efl*et , nunquam 
id ficrct/cd continuis :Egrotari:nt affcftibas. Adhuc 
etiam m cquis maximc caucmus ne cocant, U robu- 
ftiorcs cosad iaborcs uoiamus. Homines ctiam qui 
uehcmcntiQribas utuntur cxercitationibus , qualcs 
athlctae funt, nuliam, ne cogicacionci-n qaidcm uc». 
ncris admittunt , ut Galcaus iaqutt. Qain&genus 
animalium faboc, & geaicaie fcmca coptolius e3"aa» 
dcaSjCitius i^cneicit^ut Ariiloteli placet; quoniam fc 
men ut largius etnaxir,ucciiacem aficrj;ob camq le 
rcm muias uiuaaor elt,^ua:ii uei ctjua, uei aaaus. 



I O. V A I. V E B. D I 
auonimcottuprocreatur. PaiTeres itemmares,br«. 
- ^orem uita a gunt, quam fomma; , propterea quta 
ad uenerc fuot prochuiorps. quare nop tnturta pri. 
ki Mufai atque Mineruam uirgmes efle uoluerunt. 
Comque Vcnus Mu&smin»retur,nifi facra Vene 
lea colerent, fe contra eas fuum filiwm atmaturam.- 
refponderunt Mu{»,Marti 6 Vcnus, Martt talia inu 
»»tar«tuus cnimincer nos Cupidp no ualet. Quod 
fi hominibus quandoqueaegritudinesfiuntex geni. 
ciUs feminis recentione : id non eft. nifi quta aut ex 
cocitattone. aut ex nimio cum mulienbus commer 
cio ftminis magnam quantiutem in teftibus con. 
fieflerunc: unde nifi expeUant corruptum , morbos 
parit •• in loco quippe fibi non naturali , ut m nutn. 
mentumconuertaturexiftens; . 

Seifugitare de.(etfimiile.c]m,& pabuUamons 
Ahfie^erefibi,atque dio conuertere mentem: 
'B.tiacere humorem in corfits dc coTfore duBitm; 
Hec TetiiHrefinaKLconiiCtumconuenit:- 
unufouifque tamen,fecundum quod exlegedatur. i 
euacuecCoitus ietwiU tantum ucilis eft,qm feinu • 
nis maenam copiam in teftibus coaceruatunt : reli. , 
anis uero minime : nifi fi quando morbis ex pttutia i 
conuentt,utl{ippocrates inquicextenuando & calc i 
3.1>e iUt^, feciendo. Extenuat enim coitus per euacuationem, 
calefacitper motum;fednequeomntbus,inqutbus i 
pituita fuperabundat , is^conuenit. fed lUts tantum, 
kt qutbus fuliginofi. fumidiq; halitus ob naturalem i 
incempenemrontrahuntunhi fiquidem retentt,u«.i 
hementer officiunt : & iftt fimt qu.bus concubitus: 
moderatus max.me confert, ut fexto Eptdimtorum 
inquit Galenus.C3Eterum,quia uenereorum ulus gCi 
aeri humano roaxime e& neceflartus, & 

OmnibusincMietfsbhtitdumferfeaoraamorem, t 

tfncttutcuptdereneratimfichifro-^gcnt. 

Ideo iion iocommodum duxi,al>quid aunc hujc rei: 

addere.ut falcem n.inori cu noxia, eo uti pofsimus,i 

ec finem a natura inaitutum obuBeamus; xd «item 



|^#^fM>rf oii€ cdm iit^mur . T«af u$ ueto op 
p^cumoQ^ cft > uc Galcous ai&m , cum onmumi sm Ii> rfrfe m* 
rcrum drcuisftaRtittm exquifita moderatioae cor» ScinAU. 
p»fo«at conftitutuinicumfciltcec neque fupra mo 
dum plcttum , ncc uacuum csctitcrit ; aut m calorc, 
ai»^fe|ore, aut ficcitate , aut humiditate excefeit. 
qiwJ fi abcrra^e contigerit, paruus ficerrorjmclius 
^OTCnhomimdftcak^ao,quamrefrigerato:acp!e CdfMh.U 
Bo,quamuacuo;&hum^opotiuscorpore, quam cap.u 
ejdccato uenereis uti. Vno uerbo , qui ad Vcnerem 
acccflurus dl>cruditates,piaiitudincs, laborcs, ine« 
diam,alui deftuxum,frigus,calorcm,5c immoderata 
quaecunque caueat.Coeundum uero nodu potius, 
quam intcrdiu.tunc enim tutior, praecipuc fi a con* 
cobitu dormiaf qaics enim , ut inquit Hippocratc$, j Apho.^% 
ftatim iafsitudincm aufcrt; & mulicr fomnum capi- 
ens, feme geaitalc mclius rctinet * quare idtcmpo- 
ris, ut ex Paulo habetar , iiberis procreandis, longc. 
casteris cft accomodatius, Kcque frequeccr coeun* 
dum tamen,praccipue iis^qui neruos, pe&us,renes, 
lumbos , coxendices ^ aut pedes imbedllcs habent; 
^uiusrei coniefturam hinc facere hcet^ quodomnc 
hominis robur,in coitus ufu,debihus redditur Ro* 
bur autem,ut Actius inquir, eft, infitus in nobis ca» 
lor. Vndeianl co&ionescoeuntibuSynon integrae 
contin junr^& pallidi fiunt;nequ« exafte uident;, ne 
que ut oportet audiunt,neque alios fenfus integros 
pofsident.*quin & obiiuiofi taies^6c tremuii cxiftunt, 
& articuiis maxime coxcndicum dolenn& alii ex ip- 
fis renum,aiti uefiae morbos incuirunt:quibufdam 
etiam oris graueolentia, dentium doiores, & guigu» 
lionum inflammationes oboriutur ; 5c uifi fum iam 
uiri multi,qui exuejierenimia fanguine expuerunt 
partim ob ujoleatam fpiucus comprcfsioncmjac in# 
tenfionem^partim ob ueaarum ac arteriarum; qu« 
cx puimone ad articulos defcruncur ^ communio» 
nem.-quin & infoecundam femcn emittunt , libcris 
procrcaadis omuino ineptum • S cd quod capici ^ 



ft^msfiimmopere.iKKeat costus,hiacli€«t cbntfce i 
^crquodqaibufcuqueiieii^eiuxtaautesf^^AjGt, : 
, talibus,ucdegeniti^in<iuitHippocratcs^uanuis ; 
icoeaui^geriitura tamea modica eit^debilis,& infoe* 
canda. plurima emmgemtur^epar* acapitciuxta . 
aurcs^^per uenas diftas^m (pmalem medullam pro. i 
lyeaere, U^ ceditut lococitatoidem Hippocrates a0erit.Perfiai 
asiet ofids* ^onem uero £aaam detittetur femefimeque enim i 
ampUus aditus patet: takfque minus ixduntur cot- 
tu , & caput robuftjtis habcnt , ac acutiores fcnfus; i 
Atque m amore mala Itsc fropm fitmmcqiiefecund<> ^ 
• • Inu^niuyimrtm a di^erfo uer^^dtqas tmptfy^nt^ 
Vrendere qu^£ posjis Gculory^ hmme Jperto^^ 
' ^nmmerAhiU^iuimelmsuigtknftiAnts 
XVu^A aocmri^lmi^^camrequsneihkhris. 
"i^^am uitarejfldras in amo rh netaciamm, 
N^» ita Jiffictle €^,au£m<aptiim retibm iffrs 
lE.scire^^ ualidos i^eneris pr£rumfere maos 
' 'Et tAmen imfUcims cjUroqpjepos ifsjnqt^e pecdtus 
\ f^^tmre if^^Hfm:niJi tute Pibi obmus ohfes: 
yt *>r£termittas^ amm^Pta ommaprimum 
*^imf qu>£ corpons fi&nteius qu>^m pr^fetts , ac ms* t 
VtnQCUmintlscxkumoYuminacmento 

^utdeaimento . 
O E<1 tempeftiuum eit^ad id quod incoiperam infii 
Mcatumredire.Hec caimiblumcscrcmenta mor i 
Ijos pariaar,§ augeantur^aat ulcra citraque tcrmi* ^ 
Inum ratincaatur ia corpore;Ud ac i|ua£aor wCiion- l 
tcshumorum^ex quibusucexautrxmento confla^ ; 
mus,ac uiuimusrPiiuita acmpe.Caiiguis & bilis tum : 
Jlau3,tum atra. Nih ^p-itn auatuor humores ^ mu- : 
tu^r» Gbi pr opohtioncm m^^its.tt&i qaaaticace 
.obCcruenc/alabrenunquam eltcorpus.?ropomQ= . 
Bcmuerocxadamhorum hamoianijColus illeao < 
uit,cui sihtl sbfconditum.hoc iiobi> icire liccr/aa 
guioemin corpore i2iio,omncs ahos escedcrc hu=* 
moies^iccudo oituitais^terdo bikm atram, qoarto 



t fiattam.Si igitur ali<juis horam humorum plos de- 
,l4to migccur,«um<{U€ natura per ccmueaieatem lo 
.aimitatimexpciHt,corpus beac habec,^ cuxatioae 
midlateaus mdiget: Sin miaus , quampttmum sos> 
quod fupergenJtum eiir euacaabimus. Simgibbo 
- bepaas,fit,aut iaxca uias urinx>pr<Hiocaattbus uri» 
f aasuSi ia uetricuio^^ucmitu^aut alui dcieftione; Si 
*drca cutem, fudorc ; Siia hepatis fima, aut im^i- 
nis^alui feceib; Si ia pcftorc aut puimoae , tu&fi:Si 
ia capite aut cer«bro,excrcatu, aut capitis purgami* 
nibus pcr aares exhibids.Sicque femperper coaue» 
nienteVre?ioaes,motum aaturs ta omaibus ^nxu 
liabimur.ProuGcaat autcm uriaamomnia qusia 
hortis narcuatur,& odorata funr:duaiia iunt hyffo* 
pus,mcata,{amp{iicus,ferpilium^ apium/cenkulu> 
alhum,& i^ g«^*«^is. taiia . Vomitum incitac mellicu 
acetum cum squa tepida,aut tei>tda fola pr^fertita. 
poft diucrforum erculentorum afom;aut h fortiori 
cft opus auxilio , radiculae decodam cum cximeli» 
tcSputum educit^mallicheia ore^detenta & com» 
iaaadueata;coaf€&iaex moris cum tepida,mel ro:> 
faceum^&aiKum coafectio,ia ote reccraPituitam 
peraares educuat^muiia,uel meilitum^acetumna 
ribus hauftum/ampfixci foccus^autoieuroiaceim 
:fi penaa iilitumaiterum horum .aaribus immitca* 
tur. Sudorcs prouocaat cxercitatioaes 5c fnttioaes, 
utfao dicemusloco Veatrem moueat qu^ lubrica 
&^humldi fuat : qualia dixtmus effe quscuaque ia 
prima nieafa lum; agameada.Si igicur biiis abunda» 
uerit^proucantibcsuriaam contenfi erimus^ aut iy» 
rupo ex nouasi aut tnbusi?o(aram fafafionibuSjab 
uaciis duabiiSj,ufque ad quatuor; aut rhabar baro a 
* drachma uaa, ufque ad fcrupulos qutaque, fi iciu* 
aitioa contiitum cammaaducaucrimus . quodfi 
prius cStntam fuerit^quia ia attritionepartcs fubt^ 
lcs dep.srdit,3c mtaoseaacuat,ctiain^u{quead drach 
mas tr^s d-uorare liccf: fi uero per dicm in aqua la* 
.ai^ia£a..aaatur pulueres ciusciua Ccrupulo uno 

D 2 



1 of. V A L V rn X> l 

fyicm aar4i,a dradi mis duabus ufque ad daas & di# I 

midiam affamcre eft facts ; aqua cnim H&is cius ati* • \ 

gct cffeftii,& nardus corrigit: haec uero omniaidu- 

&oftom2coruntcapicnda Pituitam uero fuperflua i 

euacuabimtts aut hiera Gmpltci Gaiem , a drachmis 

duabas ufque ad unciam mediam. aut aloe lota, ea- i 

demmenfuravuel,6 opportunum fit,agarico,quo ta 

jnea nunquam quts utctur nifi correao , 5c prxdi* i 

&H commifto;& poftremo,ne gesercntur hi humo- i 

rcsjcauebimus eodem ingenio , quo tempcramenta i 

biiiofum 6c pituitofum corrigcnda diximus. Atram i 

porro bilem fupergenitam cd acemus,aut foUiculo- I 

yum fenx pulueribus,in iurc carniu a drachmis dua 1 

bus ufqae ad fex , aut cerce poltpodii , uel filiqua: i 

AHgyptiae liquore , ab uncia una ufque ad unam & i 

dimidiam ; aut marifcis irritatts , ucl m mulieribus, i 

snenftruis.* caetcrum id&u melancholicis congruo • 

titcntur;fangumem demum auftum uenae feftiont : 

mtnucmu&iauc teouion ui&us rationeX uiufque u« i 

to humoris redudantiam his dignofcemus indicjis?,- i 

Bilem^ex ca!ore,cx uelod motu , ex hora did in qua ; 

afiligit,a tertia fcilicet , ufque ad nonam ; tunc eatm i 

dominatur; cx colore fiauo, uiridi , aerugittofo>& ex i 

fapore amaro^fiti mtenra^Gccitate lisguae.in appctc* i 

tia,urina ignea^fubtili , & in fomnis aduftionum , & 

rerum igaitarum.Pituitam dignofccmus, cx &igore, : 

pigritia ad motum^coloreaibo» faporcjacido , falfo, I 

dalct aut mfidido,pulfu paruo & raro fiue modica, i 

in fomniis pluui*e,acrj$ aut aquarum firigidarum , & 

bora no&is qua magis laEsdit , a tertia nempe ad no« i 

pam.Saaguincm cognokcmus iaau£lam , ex uafo« 

rum plenuudinc,puirus undofitate,capitis & oculo*^ 1 

yumgrauedinCjimpcdimento uirtutum animac & se i 

faum,iasScudine quafi laboriofa, fomnoprofundo, < 

in fomniis rerum rubrarum,urina rubra,f apore dul ( 

ci,coIore rubro,& hora qua mouetur;nempe a no» i 

na naSiSjhora uiqae ad tertiam dici . Bilcm atram ■ 

fopeiaddUtaiJi cognorccmus^cx &igorc,{iccitatc, ; 



i> E ' $ A m r V E K Xr A. 17 

^tcs pigi^tia^Capofeauftero^acido^ coiotenlgro^ 
app^i^ uebementi^infojnniis rcrum terribilium, 
^faoraqua mouetur anooadiei uCque adtertiam 
noftis. Fituitam porro foluentia , hycme deuorabi* 
iuusmagisrea enim tum temporis maxime augnur. 
m denaturahominis inquic Hippocrates, Qu6d fi 
quis totius corporis habitum pietoricum fcntiat,re» 
pletionemue totius corporis patiatur»ad;inediam fta 
tim confugtat^fi hycms GriHaBcenim quanuis ex ac* 
ctd&i,ut Calcnus in aphorifmis inquit ,corpus eua 4 Apho.cS* 
Oiat tocum.Qudd fi id non fufficiat,confc dionis ca tex , i. 
thoUconis nuncupatae undam unam & mediam ca» 
|Mat,pro corporis tclerantiamam no prasfenti impof 
fibile eft asfignare mctam,ut inquit Hjppocratcs.Ne I><? tfcte.me 
qucquicquamenim eft,uc de curatione pcrfangui» i«. 
nis misfionem Galenus confirmat,quod artcm medi 
cinalem tam conieduralem fadac,quaai ccrta qua* 
dtaseorumqux aflomuntur . Capiacigiturconfe» 
ftionis pr^didae Gbi congruam quantitatem, prout 
expertus fiierit . Haec enim omnium humorumre» 
dundantiam adco fplendide educit , ut non erubei* 
cam huic foh ex feplafiariorum confeftionibus paU 
nam tribucre.Porrofiuer fit,& setas & uires fuade* 
ant,fanguincm mittere eft tutiu5;hocque mod6,ifl« 
confulco etiam medico,fadilimum ertc fanitacem fi 
bi comparare. Nam certe^uc ingcnuc loquar,n6 pci^ 
fum non dctcftari hQmincs,qui quacunque leui iaf* 
fitudinecorrcpti,ftafim accerfunt n*edicos,quos etia 
euandoque muitos,ut medicamenta fibi exhibeant , 
CompeUunt-quibus affumptis^nifi uigciies aluus fol 
U3tur,medicu miiie maiedjcunt modis/uaque mer* 
cede priuatjquam dii ne amit£ant,utpote quibus res 
angufta domieft, autquibusamor crcfcic nummi^ 
quancum ipfa pccunia creCcit ( nam, quid non mor* 
taliapeftoia cogit Auri faaa €amcs5' ) ne merccdcm 
iblucrc ncgent a&groti, mcdicorum ignarum uulgus 
pecuniae magis^quam honori inicrutcnSjUcl quacua 
aue leuilafsitudme opprefsis homimbus>pharm^a 



iUo!emi£^a «xhibcnt ; noii audienies Platoffcm m 
Tim®0:,phaxmacorum nium detcixanttm omnino, i 
nifi inacati&niis morbis . Pharmacis ermn , inquir, i 
morbi iiritandinon fiinr^niii pericuIoCifsimi fint. oa 
mnis nanque morborum conftitutio^animalmm na 
tUT:e quodammodo fimiiis cit. Saneanimaliucom^* : 
pofitio,ab ipfo generationis exordio, certis tcmporu s 
curriculis tctminatur^ultra quos nemini prorogatur i 
utta Idcm etiam coniHtutionis modus languonbus ) 
coimeBitrquQS&quiscicrafataietcmporiscurrum, : 
pharmads ampucare contcndit ; ex paruis ingentes, : 
ex paucis mulci cuadcre confucuerunt, (^uapropter i 
diiigentia uiftus, ccrrigendi & gubcrnandi funt mor : 
bijprout cuiquc datur^otium, ncque difficiie in&ftu 
que malum pharmacis inftigandum , ut idem a£eric s 
piatomam qui propter intempcrantiam, infalubrem. 
ui£tum mutare noIunt,confiduntquc femper, fi quis i 
pharmacis s0confulaf,benefe ualfturos,omnium» 
queinimicifsimumputant cumquireucra monet, : 
diciiqae,non prius pharmaca^uilionesjncifiones, ia 
camadones,eaue qux extrtnfecus admouentur, aut 
huiufmodi aiiqua profutura.quam definant cbrieta- ( 
ti, udragini, uencri, otio indulgcrc : in curatlonibus 1 
quidcmVuis nihil aliud aiTequuntur , nifi quod plu* s 
res & uchcmcnnores mcrbos feciunt. Soiuentium 
er^omedicamecorumufum omninocaueto, nifiia . 
tex.C* extremis morbis , in quibus , ut H'ippocratcs Apho# ] 
rirmorum.primo loqmt , extreme exquifita rcmedia \ 
funt adhibendazcorpora nanque nimis aiTucca phar* ■ 
1 . Aphor , macis,ut idem Hippocrates inquit^cito cxoluuntur, i 
3<S. C^ 17. cuQitficj|efcrsnt»medicationcs;humiditacibusnem i 
pe carnium coiliquatis ex pharmacis . Scd ad prius ) 
inftitutam propofitum redeamus ; nam ncfcio quo : 
me uerccrat medicorum ignarum uulgus ; oftende» i 
ram iam quomodojctfamllne medicamentorum lol i 
uentium ufu, qoatuor humarum redundantiam li* : 
ccret euacuare.^fiam qa^ afssgnaui medicamera/oi* 
licniiam nomcn non mcrcntui^ ^ tam funt corpori | 



J> ^S-Ar^. X V- E 'N A. ^ 2$ 

^^^q^tuor horum humorum dcfcftat coGfulcre! 
dc^^mmS prius tzmtn dixerhnus, qaibus tcmpori 
bus p^h^rmacisyuomitionibus, fanguinis mifsioiie & 
op^reuaim uti: iis^qui dum fani ibiiC,morbos prae* 
gjg^ecupiunt.Obferuandum igttur, ut quibusmit 
terefaoguJnci!i,aut medicamentum exhibere conue 
^t,bis uere uenam fecemus^aut medicaiDentu exhi 
beamm,utHippoaatiplacet.Medicamentoucroex ^ xphor. 
eodem Hippocrace , hyeme per fccefliim, aeftate per ^*^ ^^ 
uQmitum^corporapurgabimusrOpipertamecauen* ^ Aphor. 
do, ne mcdicamcnta fortia , nimium caicfo&is cxhs* ^^^^f 
beamus; & iuxta candem ratione^nequc aeftatis tem» 
pore,a canis ortu per quinquaginta dies.Quodfi a> 
a& fimus aluum folucre^mfuSs per infcriorcm sluu W^-de pur 
(biuemus . Pcriculofsima cntm funt smbo folflitia, gatib.miS. 
ut Hippocrati placet,ma>:ime uero sfiiuum. Pericu* 
lofum etiam aequinoftium utrunque , maximc uero T>e Ucis ae* 
autumnale. Quare & quafcunque m^gnas temporu re O* **^^ 
mutationes obferuarc conu^nic > in quibus medica* 
mcata nuUomodo affumete licet^mfi leuifuma 5nt, 
& immincns malum ad idnos cogac Vomitus ucro 
fpontaneus , ut de diaecainquit Hippocrates , utilior 
cfthycme,quam seftate.-tunc caim & pituitx plus in* 
eft> capitis maior fubcft grauitas.Inutilis autem eft 
uomitus,ut CorneUus inquit,gradlibus,& imbecillu tih.6* 
fcjmachum habentibusrutilis, pienis ^ biliofis on^ 
nibus^fi uel nimiam fe repleiunr^ ml parum conco* 
xetunt. nam fi plus eft,quam concoqui pofsit^pertcli 
tari ne corrampantur non oportet^jDquit ComeUus.- 
fiuerocorrupmm eft,nthil commodiuscit,quamid 
qua uia primu expciu pacd^Ciicerc. liaque iibi ama 
li ruftus, cum dolctc dc grauitatc prscordioru mBi, ^ 
ad hunc protinus conf jgicndum cit.l tem prodeit ct, 
cuipeftus xftiiat,& freqacns falrua 6c i:aufca t& mt 
cuifonant aurcs, auc madent oculi, znz cs amarum 
eft: hmiliter ei qui uel ci^lum uei locu rnucsi: ; iifque 
quibu?,C pcr plures dics non UGiiiuerir^t, dolor prse» 

D 4 



: I o. V A i; V E R ni 

cor£a mfeftat: <|m autem uomeie bts in mcnfe c<m* : 

fiieuerunt^ melias coiirulenr,ii biduo contiauamit^ i 

<]uam fi poft decimumquincum diem uomuerinr* i 

'BiffMSi^ lliudtamenfdreoporcct^quoduomitusuentremfo i 

ta^ lutam comprimit,compreffam foluit, Itcmque com* : 

primit is uomitttS,qui fetim poft cibum cftifoluit is^ J 

qui tarde fuperuenit ; cibum enim ftatim ingeftui^«' i 

uentriculus nondum ample&ttur:ideoquefacillane 

relinquit iine corporis pmurbatione aliqua. Vcnter ; 

ucrocumnuUamexcibishumiditatem aflumpfcrit, ! 

magis exiccatur. At cum poft longam moram ab al^ i 

fumptocibo^fuperuenit uomicus^ucntriculusquiia ] 

- dbum cft amplexus^non facile rclinqutt finc magna ! 

totius corporis perturbatione;undc uenter cx aflum* . 

/pto cibo humcaatus , facilc roloitar . D cniquc qui* i 

lt% Ifagoge cunquc frequenccr uomunt^ut Soranusmquit^fem- i 

cap . de htH pcr fani efle folcnt. no enim modicum auxilium fibi 

monbs0s, j natura jnuenit: fEpius enim uomentcs, non iolu h'u ; 

^ i lem, fcd & pituitam dolorificam mouicndo «iomcrc i 

^ €on(ueucrc unde capitis fit magna rcleuatio. Scd ii : 

v^ ,/ \ adid quod reliquimus, rcdcamus . Rcllquum porra i 

i ' cft, ut quatuor humorum defe&ui confulere docea- 1 

w mus. Horu igitur fi dcfecerit aiiquis, nos dbis ddem i 

humori fimilibus ftatim utemur,ut fi Hilis puta dt£* i 

ciat, caiidis & ficcis : fi pstuita, fiigidis & humidis : fi i 

atra biiis, frigtdis d: ficcis; fi fanguis, calidis St humi». 

dis . Cognofccmus ucro humoris defefium, ut dc; 

ljh.4- morbis Hippocrati pbccf^cx appetitu prociiui ad rcs i 

illius teperaturx. St cnim,inquit ille, cibis & potibus ; 

opus fuerit^fons fonti alicut; fontcm autem appeiiat 

humorem , pro hac rationc corpus attrahit ab aliis,: 

doncc humor^minor quam oportet^fiat,& rum fane 

appetit homo aut cdere aut bibere , id quod portio» 

ncm illsm deficientc impleat^ac reliquis aequcLpro-; 

prerquod ubi multum dbi fumpCmus^aut btbimusi 

nihil aliud iibenter edimusr, quam quod appctxmus.: 

Poftquam uero comcdimus, & adasquatus fuerit hui 

mor , & in fcntibus bumorum , & in corporc ccfia 



30E S A N . T V E N a; tQ 

^^^Oia . Oportct itaquc ftatim , ubi alkuiiss hu« 
mom defeaum praefcnferimus ^ aut ettam augmcn* 
jRim^on co ufquc expeaarcccequc enim opoitct ita 
acfipiacmefic,& hucufquedifierredediaeta^mquic ^ 

Hippocrates/ed ftatim ubi prima figna appamerint^ l^*^ 
curationem contingerc , Hxc cnim fi diligenccr ob» 
ferucmus omma^ nc<juc in cibis aut potibus , ncquc 
humoru fupcrfltta retentionc aut cuacuationc uUa# 
icnus ddmqucmus. 

-^Ed iam ad aliud acccdamus oportet,quod ftatiin 

Sordinc confcquitur . nam quanuis cibis c% omni 

parte falubribus utamur;iirque no ad fatu^tem^ 

neque ante temporis occafionem , & conuenientt 

fatis ordine.habica adhuc ratione aetatis, tcmpoiis, 

rcgionis>confuctudtnis &tcmpcraturx;quanuis fi» 

militcr fypcr£uos humores cxcemamus , & immu 

nutos augerc concmunnifi tamcnfomno & uigilia 

moderatis f ruamur^faliibrcs certc non erimus . S o- 

mnus enim & uigilia utraque fi modum excedant , i.%h,t.Kfh* 

malum, ut inquit Hippocrates;pcsfimum aute auc tex.i^ 

fcmper dormirc^aut fcmper uigilare: fic enim fom» 

nuSjUcin Aphorifmos inquicGal«ius,rcfrigcrato iih,%. 

primo fenGtiuo,hoc eft ipfo cerebro-quae refrigera. 

tio cum fortior fuerit^mifta quidem humiditati !o* 

porcm faciL-ficcttati ucro. catalepfes^hoc cft dcpre* 

henfiones.Sic & uigiliat^quae propter nimium calo# 

rem primi fenfitiui fiut^^mitis aUcnationis func,cau» 

fa, ciborumque ineptas codionis : nam cum cibi^ia 

necriculo^uirtutc calidi naturalis claborari debeat .- 

caUdum autcm naturalc,ex GaLdc ufu partium,ani iJb.^ 

maefit primarium inftrumentu; imbecilles nimium 

cx ui^Uia reddimur . Anima cnim , ut de infomniis 

inqart Hippocrates^corpon infcruit, du uigilamus^ 

6c in mukas partes diftributa,fui iuris non c ft. S cd 

partcm ^liquam fingulis corporis paiubus,fiue fen 

fibus diftxibuic:auditui,uifui,taaui,5t guftui,saiQ» 



I OV V AX VE H^iy I I 

nt^ac osmi corporis &cukati, Anima igttut t<^ n^ f 

gotiisimpedsta; ctbosin ucntricida^ deftituitv uade |i 

cruditates oboriuatui plurimae, nifi natura fbmno i 

{uccuriat j qui otium quidcm animse racionalis cft, , 

cx Ariftotele ethicorum,& ad Eudemum fccundo; U 
& animaUum facu!tatumr«quies: cx Paulo libro 
primor nec fomno uUum animal diu priuari potcft.* 
tx Ariftotele de fomno & uigilia. Omncs nanqj na» 

turs fundioncs: ^uas animalia pcr naturam fufci* . 

piunt, cum diudus prouchuntur.quam cffici quic* . 

quam ^offtt, neceffario ob imbecillitatem corum ip | 

forum^^ammalium inte rmittuntur.- ut oculi qui poft ; 
multum uifum conniuent. hcc idem probant ma- 

cus & reliqua mcmbra^quibus munus ahquod obi« i 

re folemus . Icaqj ii fcEtus rei ccrtae funftio cft , 5c ! 

prouehatur quandiu fentirc continuc poflQt,uires i 

fummitter ac concidct^ncc poft hac in opus incum» i 

bet. Vndc uigilia sntermittitur , fomnufq-, acccdit, : 

omnes exteriorcs fcnfus obHgans , per ligationem i 

ccmmunis. Somni igitur necciTirasgencri humano i 

ex hoc maxime concingit.-uigtliae uero cx operationt : 

busneccflanisuitae animalium;histamcn duobus i 

m oderatis fcmper utemur . S o mnus autem modcra* \ 

tus is crit , & fufBciet, per qucm coftiones fiunt, & ! 
laflttudines uigiliae prxcedcntis rcmoucntur:rcliquo 
tototemporcuigilandum. somnus enim multus, 
ut feptimo de itgibus affcritl Plato , nequc corport* 

bus,ncqueanimis,nccrcbus gcrcndisnaturse con* i 

ducit .nemo cnim dum dormit, aiicuius pretii cft, I 

non magis quam fi non uiueret. Quare quicunquc i 

liiuere & fapere cupit maximc, quam longisfimo te- I 
pore uigilet;fola faniratis commodirate fcruata , ad 
quam ccrte non muito opus eft fomno,fi ci refte a 
principio affucueiimus.* imbeciliistame ftomacho, 

CelfAihj* quo in numero magna pars urbanoru , omnesque : 

Caf.i» pcne copidi literarum funt^obferuatio maior nccef- : 

faria eft.-ut quod uel corporis,uei ioci, ucl ftudii ra« ; 

tio detrahir,cura rcftituat, C odionis igi tur his mai« ; 



DE S A N. T VE N D A. 30 

i^^ito indicium manc rcddic urina, ut Cotn^ 
fias aferit & Hippocrates . quidam ad Meccenatem 
fcribit fncpiftbiaquxe M^ceilo de medicamentis 
adhar^ .- Si igiturcum a fomno furgis , alba urina. 
t&M^nde tnh'2i^ut2,cxc prcculdubsa potes : hoc e* 
nim coxifre,iiiudco<jucre oftendit ; tutius tamc qui 
benc coxic/urg^^qui uero parum^quiercere debct. 
Ouod :fi manc furgendi necesfitas f ueric,redormire 
antc pranc^um oportet. At qui non concoxit,ex to* 
to conquiefcat: neque labori fe, ncquc exercitatio* 
ni.nequenegotio credat. Rem autcm aljqustulum 
altius repeccntes/omni oc uigiiiae dmumeremus c£i 
fc&us;ut indc ufam eorum cognofcamus exaams, 
ad corporisintegramfamtatcmtuendam. Scmnu^ 
igitur,ut Gaieno placec^dubdecimo Methcdi, Acu* 
torum fecundo,Epidemiorum icxto, & mulus siiis 
in locis,ufquequaque humc^at & concoqni:, Ucut 
ViWiha. euaporat & d:gerit:pcr fomnum criimcaior 
inferna pccit.calidioraque efacit corporis incima^per 
uigiliam ad exteriora motus calor,non paucas lub* 
ftantise corporis particulas fecum rapit, ut in de p<^ 
puiaribus moibis fexto inquit Galenus.Quicunque 
igttur uigiiia plurinium utuntur, conuuiuonem ta* 
cile incurrunt ac infaniam^facguirae, pata, ex uigi* 
Htsbiiiofiori faao,& corporeramium exiccato, uc 
Aphorifmorum fecudo atteftatur Galenus. Adnuc C&rJex. ^ 
uigilia fonis,potus,ciboique crudoi. 5c incofios red 
di^cxtralato innato caioc^.tlcatt rurfus mutatio ad 
fomnumpiurimaV&corpusdi0bIuit,& legmuem 

indacit nimiam. Quia ucro^ut dc popularibus mor 
bisinquitiiippocrates,aperceuiguans,cxtcrmscah ub,6. 

dior, mierius autem fngjdicr.dormiCBS c contraric: ficf.^-^ 
fanguisenimincro,iniomBisrcfug!t; ideo dormi« 
cntiscaiorcmflraeulis ad externa^ prouocabimus 
parics/uttofocorporelitcahdus. Somno auccm 
gaudcbunt oituitoii magis,St qui ctbk dtfticibs con. 
coatonis r epieci 'fnnt, eocue in aerc cemperato, n e* 
qucadmodamftiaguliSi.oopcm. Sicuim aermipi* 



I O.Y A L Y E B. t) I 
raiis fit &igidus,calor interior tcffig<frabitur>& con* 
coftio uitiabitur.Si plurimis ftraguUs cxteriora cale 
fiant, calor qut pcr romnum ad mcema crat rcuoca 
tus, ad cxtcrna cuocabitur^& cofiioncs fimilitcr uW 
tiabuntur. luuat autem pituitofos fomnus , crudos 
pituitofofquc humorcs conco<jucns,cx quibus pro 
lii . ^ . bo fanguinc gcnito, ut Galcnus in Epidcmiis aflcrit, 
/«r^.4, homo calidior rcdditur > adau^o nimirum innata 
c^ore cx fanguinis copia, N ec cnim quicquam cft ^ 
quod aeque concoquat ca,qu:e concoqui poflunt>& 
malos per haiitum digcrat fuccos^atqj ibmnus.-prsB* 
*cipuefi a balneo fiat, ut de Sanitate tucnda attefta- 
jiJ^ tur Galenus. Biliofis uero fcmnus utilis eft,cum ad 

animae rcquiem, tum ad corporis itempcricm coni* 
gendamj& ciborum perfcftamco&ionem, ut de po 
pularibus morbis Galcnus affcrit; cibi cnim non a 
iferucnti calorc/ed a tcmptiato concoquuntur.Dor 
micmautcm hi^ut Hippocrati de populanbus mor 
biscitatoplacet,inaere frigido,ueftibus te&i.nam 
qui calida praeter modum mnt temperatura prsdici, 
fetius eft uc in loco firi gido dormicntcs , acrcm frigi* 
diortfm p«r infpirationcm trahant ;id tum maxime^ 
quando pcr fomnu calor ad intima corporis redit. 
Verum fi quemadmodum calore exdmam corpoiis 
fupcrficicm pcr fomnum deftitucntc , quod tntcrius 
«ft, magis caiet; ita ctiam cutancis parttbus a drcun 
fiifo aerc rcfirigeratis,iinterna calefcunt, non poterit 
pcr refpirationcm homo pcrfcac rrfrigcrari . satius 
itaque erit^cal&cicntibus ftragulis^calorcm ad cuta 
licas rcuocare partcs,& frigidum acrem infpirare,ut 
undcquaque corpus calidam ad mcdiocrcm rcdu* 
caturtcmperiem.Omniumautcm maximc mdan* 
cholids competit f omnus,qui folus fufficit eorum 
tntcmpericm mutarc.Calorcm cnim & humiditatc 
pcrfomnumacquirunt,contrarias fcilicct qualica- 
tcs corum tcmperaturae, Sanguineis minjmc omniu 
competit fomisus,nifi dum augcri defiderant ; tunc 
cnim omninaturse;& in quacuuque dicibora^com» 



r> E 1 A H. T VE KB A. 52 

p^t fomaus ut oftcndunt pticrbqiiibu$,« Gzlmo 
ApHorifmorum teitto,naturaiiter competit , ut qui 
matori partc ccmporis augeatur. Homincs poxrd c^ 
t^usuigiles fc coatineant, quateous non posfint, 
©^ntdantes coafiftere,fiquando uigtlias sncurre* 
ftat»ii enii^ fi jtd id deuenerint,mox profundo cor- 
i^tentur iomno,ut m Epidemiis acteftacur Hip* 
f oaace$« 

T>€ conutniendhord fomnu 

*r»Empus autem dormiendi , quemadmodum ex 
i natura dc confuetudine efb interdiu uigilandum 
aoau dormiendum. Somnuscamenminus laedfe 
indie , ufque ad tcrtiam eius partem . quarc longis 
diebus mcridiari potius aate dbum:fia minus,poft 
eum eft melius,ut mquit Comelius. Qui cntm ab 
hoc tempore fomnus eft,daerior eft, utinpraBnoo 
rionibus mquit Ktppocrates,5tprQpccr incomuecam 
horam,& quia iam propc noftem fumus, in qua ut 
giies cogimur ciTe/aciati ncmpc fomno diumo.Ho 
camen audiendi funt,qui omnino tanquam pemi» 
ciofiim damcant , fomnum a prandio in omnibus 
paturisjtantum enim abeft,ut aliquibus perniciofus 
fit,ut quandoque etiam maximefit neceflarius . Na 
pituitofis,li plurimis fint hi ufi cibis^etta fi tali fom* 
no no finc affaeti^pauxUIu dormire non nocct, prae* 
ripuc fi capicc non fintimbecii!i,calorc emm tunc 
perfonmumadintemarcuocato^coftio fit mclior 
ut,de ditf jlutione conrinua docec Galcnus.* qui li* 
bacfi Galent non eft^ccrte alicuius uirl do&isfimi. 
At , qma cx tali fomno capitis grauitas quandoque 
oboricur^uaporesnanque crudiex cibis elcuatt ad 
caput,qui breui fomno non poflunc refolui,ccrcbru 
ultra modum replenr5 6c capicis grauedinis funt caa 
ra,unde cciam pigri fiunc homincs, pr ncipio oem# 
pe mocus^ccrcbro ipfo prjcnimia humiditare relaxa 
to.ldco quiimbccillc caput habenr,5c fmxioa^bus 
func obaoxii^aut fumoUs ucuacur cibis ^ c?put gra* 



uantibas,haiic uitaimnt Ibmimm. Quia ctiam m 

^aliqutbus^ciborum fioftuationum cft caufa i$ (bm* 

jius^& ucntris tormmum,qui natura admodam ca^ 

iida rant>apr3Bdio aon dormiciic; per naturam ue. 

'XO,{«mper ^mp«dem iateiiigi!:o : ia hh enim pluri* 

ma copia ca!oris,cibosnon pexmietit c^coqui, ied 

•^l^uelcerefacit.undeftuauationesi^^cidxcrufta* 

tioaes & tormina oboriuDtur,co^io enim aon aca 

lore qaocunque,feda moderatp efflctjtur, rcfpiratio 

ne uero exiRenEe calida,propccr fohs uigorem, non 

£c perfefla refirigctatio,quam biliofi reqmrant,ut ex 

5ecfe,4. Galeao & Htppocrate Epidemioru fexto colligicur, 

libicalidis oatuds , fomaum capsre ia aerc mgido 

praecipiunt . Ncquepropterea nocet fomnus a pran- 

diOjUt afferit Pauius,-quia tesipas in quo dormiunt, 

ad exaftanon fufScit co&oitem^ntcrceptaque ante 

fuam hora co&iorxC^indig-ilos cibos relmqutt.Som- 

nus mim tiinc,noii m exa^aa £at cc8:ia,permittitur; 

impedtret enim no^&arrium fomn4im,red taatum m 

<:ik qui crudr in uentricuiu Cunt ingelii, calore fm* 

lulum teuocaro ad mtima,promptiores nant r uc per 

iiigiliam,uei minimo etiam corporis calore, cocoqui 

abfolute pouint Prsterqusm igitur in ii^ , qut calidi 

jiimis fuoc natura,aut imbecille csput hib*nt>fiuxio 

tjibas paracum;aut tamoiis umntur cibis,& pituito» 

fis,fom2iusaprand«o peculiari ratione non aocet. 

<Juta potius,nifi a ciborum aimta isxgefti one dormt 

tenc,qaamprimu isedereaturzuigtlia cnim, ut fecun* 

do de'di3£ta inquic HippocratCb, in exatiatis dbo no- 

3tia €&, non permitceos cibam eiit^uari ncc cocbqui. 

Somnus cmm Scuti iduniam extenuat actn&igidar^ 

fibreuisGt^prsrentem humiditatem euacuans;ii 

Ibngior , eliquans carnes , S: corpus dtftundens , ac 

-exoluens, ^ ciebile feaeas ; fic a cibo airampto cale* 

facit, ^ hume&ac slimencum in corpus diftandeas. 

Dormient autem hi.sut fcdeotes aot prara neciiitxa 

fpatiuin diiTiid^^ bor^ pro temperiei ^ cibi rstionc. 

nam non In pr^feau impofsibiie cit , hcuci neq ue la 



I> £■ ^ A ^. r V% N 2> A ; S2 

dKU>mfomiio «xaftam praefcribere metam» Hocue* 
rosiodo t^tmn abeft^ ut ieqiiatur socumentu slIu 
^acd, at |K>tius ex cctfitrario, crudkates qiiandoij^ac 
x>riaotur|, pr sdpae iis qni intctdm ncgoois admodu 
jtrfijis (unt immti, ubi magoa requirkur animi foUi 
;4fudQ;hieaiin.nifi^per (bmaum cibos In uentnculo 
^^^onereatj: poftmodum licgc^iis plurimis calor sia > 

4UiiHs dillra^us j qusfi fcmianime rclinqaeret cor* 
-pusitantumqae opus non poflk abfoLaere , cruditaa 
icnjue ftatim oborircncur, aut intcftinorum l^uita* 
^cs, Q^uarehuiufccmodi hominibus non prandere 
cfJct melius.-aut S prandeanrjaiiquanturum dormire 
oportet: nocumcntu cnim ex tali Tomno rajnimum 
.eft,& quod ucilitati non pcfbit comparari, praefcrtim 
fi huiufccmodi fomno imt aflueti . Quinimo quod 
aliqui dicuntjin fomno pomeridiano,fe«ri contrarias Vtctpus. i^ 
incorpore operationes;quipp« calorc ad mccrna per ftu^dh.fim^ 
fomnum reuocato , ad cxtcrna pcr calorcm dici • ob p^^^da, 
haacquc caufam fomnum a prandio uitcpcfantr ne 
fcio quomodo non animaducrfunt, quod rlippocra 6,?optd. 
ti & Galeno contradicunt : qm Umpcr ut tc&i ucitif morb.fici.^ 
bus dormiamus admonencirie calor ad interna reuo 
catus,frigidas rcUnquat partes cutaneas,& ia uikeri* 
busfit £ortior,quam co^io reqmritXatiufque putat, 
cale&ciemibas itragulis, calorcm ad cutaiicas reuo* 
<are partcs , u£ undequaquc corpus caltdum ad mc» 
diocrem reducatur tempcricm * Si igitur ia fomno 
coatrapugnantiam hanc artiScicfam Htppocrates & 
Galmus iaudanr^ut totum corpus rcddatur aequalc: 
quico magis laudabimus nos eam, quara natuca in# 
teadit in pomcridiano fomnorSomaus igitur cx hac 
parte tuzuta ahtH ut noccat, m porius falaberrimus 
fit. Quare nociimcncu ck pomeridiaao fomno aliud 
non eii , qudm quod Hippocrates ia praeaocioaibtt$ 
afsignaaic: ex inconfueta ncmpe hora^ ^quiaao&u 
uigiles pcrrnanere ccgimur . Nacumcntum uero ex 
fomno a praadio^no eit aliud ab co quod sx Comao 
^umm c^aa fiti ueacriiU^o eram pieao cibis inco- 



a^/bmtttis qui cdorem ad ttifceia remhit, taiiiarc 
ctbcs facit ad caput ^ quod cauum cum fic, 4c , ut cx 
T^ ^Us Hippocraccdiximus,uclutcucurbitacotponincum 
Uk± bat,pituitamcdaattfabit:quarcpituitofumrcmper i 

^^ ' * ^ft , Quod auimaducrtcns noftri geucns febrtcacor, : 

«lunmis cmuuaoriis iUud orGauit . Rcplcto igitur 
capitc uaporibus ex incoao adhuc dbo, graucdinc$ t 
patitur.Somiius cBim, inquit Hippocratcs^ftattm ab ; 
aflumpto cibo,capitis fluxioncs cfficit, & cfieaas au» 
getCum cnim ab innato caiorc,qucmadmodum & l 
Siixatio in umtriculo fiat , ut ia illis cffcrtur calidas 
qutdam uapor ; ita & in ucntriculo nonnunquam i 
euaitr:!potifsimum ucro iis qui mcracum umu faau* i 
fcrunt , ut in Epidemiis attcftatur Galenus , Quarc : 
%^h.6. tunc temporis dormientcs, hoc nomine tantum Ix^ 
fi^*^ auntunfcntiuntueromaiorcmisfionemexfomno i 

aprandio,quamacoena;tumpropter infuctamho* i 
ram,& quia impcdicur fomnus noaurnu£;tum quta i 
cx fomno cxcitantur, ante quam capac pofsit uapo* i 
rcs cx cibo cleuatos digcjcrc. Somni ac uigliiae dinu* i 
mciauimus e&aum & opportunum ufum. 

j>i ixetdtdtione * 

^Ed tcmpcftiuum cftad quartum corum , qux cx# i 

^trinfccus corpora immutant,accederc,uc fimiii ter i 

moderatc co pofsimus utimon cnim fufficit ad cor^ s 

porisCalubritatc,qU9 fupcriusdiximus,fcruarc,nifi ; 
edam intcrdum corpus cxcrccamus. Homo enim co 

mcdcns , inquic Hippocratcs , fanus eife non potdt, : 

nifi laborct;contrarias enim cibi & laborcs uircs ha- : 
bcncucrum imer fe miftt^conferantur ad fanitatcm. 
Nam iaborcs ca quae infunr, conftimcre folcnt ; cibt 

& potus , ca quae euacuata funt , cxpicat . Humorcs : 

cnim qui in cauitatibus mcmbronHn r^dcnt , cum ; 

ficc pcr tafcma conueaientcr euacuari pofsint , ncc i 

pcr fupcrna: oportct ut pcr eutcm educantur,id exer : 

citatio'facic. Vniucrfaenanquc mociom communc i 

iscft cx fcipfa , uc PaoittS sflirit , aoimaiibus caioris i 

augmentuia 



4^pi3fpstur* Tria autem ittni: pauuutn niotionum 
«^^i^in Ti«»^o a&rU riatp^^ife Samtacetu^ Li^ 2^ 
^<pnfirmat GaUaus.^O 
3»ns^ cft, qtit in (cm^t cx fe 
lm$ , ^|oqi#s^ jpfias motk>nis coga^tfEmus eft :; <jui 
4j^ro abd^o fottituebicido^naujcub iimiXu 

i>us,deterior eft. Decerrimus auf cm motus , quando 
iaccn^y^ qu^etem agcns corpus , ab aljis fccundum 
partes tnouetur.Is porro eft qucm medicamenta fa* 
ccre folent,qi4i ad fanos hpimines ncquaqjaam perti- 
nct,uc Pia£p& Gaienus Ipcts citatis aflerur. Sed excr 
ckationis^cpmmoda non inutilc eritpaucis dinumc* 
rarc: quandp basc non fol um fcopus,(ed ctiam uelu» 
tiindices Junt,ut Galenus aiTeritjOmniumquae Cgil» 
latim m exercitationis arte gcrantur, Sunt aute baec 
gcnereduplicia:excrementQruminanitio,& commo 
da corpons ualetudo, Nam, quoniam uehementior 
motus exercttatio cft^neccfl^ quidcm eft, tria hsec ab 
ca peifici in corporc exerdtando; membroruai duri* 
tiem cx mutuoipforu attricu,geinini caloris augmen 
tum , 5e fpjritus citattQrem motum . Scqui uero hxc 
ycliqua omnia priuatim commoda, quae corpus exer 
cifationibus. acccpta rcfcrt : utique ex membrorum 
duritie,tum ut minus cxlaboreafficiantur , tum ad 
laboris jrobut: €% calore,tum dcducendorum m cor-» 
pore,ualidum atiraftum , tum immutationem ma- 
gis expeditam ^ tum nutritioncm magis foeUcem^ta 
omnium corporis partium aequ^m fufionem : cuius 
effeaus bcneficiq,& folida moUefceie^ae humida tc» 
nuari,5t exiguos corporex molis meatus laxiores fic^ 
li accidit. At ex fpiritus ualentiQrcrmpctu, & purga^ 
ri omnes mcatus nccefle eft , & cxcrementa expcllL 
Quamobrem non immerito Galcnus ris qui exercita 
tiono muka fomnoqucad fatietatem utipoffant, 'DeaUmtm 
camqut ui£» raaoncm diligttnc,qaae publios nego* ds. 

E 



ti}s,foi:mfi<|ticlaboif e mmimc impeditur^ 
^<piefucci cibis ucfci pofle conccsfitinata <juies , & 

H^f 0.2.^ uits ignauia,c4ote emaccrat naturalem^tuit»ifi* 

iixta . geatem coplstcEi ia ucnis aggr€gat,imbeciiHore rcd» 

- ; ok corpoiisb^icum^^&contranain onmU>U5 cft 

Ce//sLi. exercitationi &uita5folertia£.<iuatclicct interdum 

f4j> j . quie{c«e,£cd;fi:c<|uendus fc exercere:fiqutclem i^a 

uia corpus hd>^tat,iabor fitmat^illa jnacuram (enc* 
ftutem,hic loi^gam adolefc^iam rcdditC asterum, 

i}h u quia,ut Hippo crat K de diseca inquit^motus alii na*» 

turalesiuot, alii uiolmtirNaturales motus cx codc, 
fantjtiifus iabor,auditus,uoci?^,3c cutaru. Vifus qul 
dtm caiis uis c^^anima in co quod uidetur intenta, 
mouctur 5c calefccaior uero humiditatcm r^oluit 
& exiccat:pet airditum ucxoaiiabcnte fbno,concutf 
tur anima ^ lajjoratriaborans amem calefcit,& cor 
pus exiccacper cogitadones iti dcm,fpiritus intro re 
tiocati calercurir,& corpus cxiccant.<5uicunquc etia 
iiocts funt labores: aci ut fermo,lc&^o & cancus,om 
ncs fai fpiricus moueit .• moti autem fpiritus cale* 
£unt, 3c humiditatcm corporis confumunt . Quar6 
ifti motus omnium faluberrimi funt , hominibusqj 
maxime neqeffarii: qui n c c corp ore ctiam pi eno re* 
prchendi poiTimt, fircmifieadhibcantur. At uero 
dcambulationf s,cciam ipf? maximc naturaics (unt, 
habcnt autcm quid uiolentum, ut inquit Hippocra 
tcs. Vis tamen ipfarum cft , ut corpus ab cxcremen« 
tis purgcnt , & calorem augcant innatum. Vioicnti 
motus funf,quicunque piurimum fpiritum auget, 
ut funt, curius, iuax, &: huiufccmodi , quibus uti 
Bon iicct ueatsicuio cxiftcncc picno. 

l>ecoi(^%muntihordLexerdtdnoms. 
— ^ Onueniens porro hora cxercitadonis crit, poft 
C^omnimodampraetcriti cjbi digeftionem'. Nam 
C excrcitadonis icopus c&, excremenrorum quae 
m cauicatibas rnembrorum funt edaftio, nunquam 
cum condngct cxercitatio , nifi omnibus mcmbris 



^adBCuai €ftdiftrib«^ia amea enu^ fmctuum 
eji^^e ad onmes ammalis partes dc^acarentur c^ 
^aaee^feftam coftioncm.Cognofceaius iiero 
<a>id*toboti<meia {sL&zm^ut foperiuicapite cpiin» 
todiixi,ex appetit3Q,urina>& ueatriculi&pprcsfkme. 
^ntecedant uero cibuntlabores , iiK^uit Hippocra- i>e pof». 
tm in qbibus ueto inedia iecutura eft y laborare itc morbis U h. 
^aadet.In eo u^o quibene coacoxit^dcminus la c.feEh.^ 
^kmsm , ami^or cxercitatio fiti ia co qui fetigatus 
^, ac minus concoxit, remisfiot. Nunquamtamett 
iUipura corpora ante exercitationcm cibum capicnt. 
Nam impura corpora^ inquit Hippocrates , qaan^o Afh.i.tex* 
magis quis nutnt,magis Ixdit. Gaeteruma prandio 39. 
quieiccre ab omni animali motu eft meUus, aut c^ 
te a uiolentis ;.cames enim tunc pras nimio calore Gak.ie di 
exinanitae^fuccum ex uentre rapiunt, non modo (e mmtMh.i* 
micoaumjfed etiam nonnunquam omniaacrudu; 
ob eamque caufam grauisfimis morbispoftca ap- 
prehcnduntur , & ame fencAam intereunt . Sicud 
«nim bonae uaictudini antecibum excrcitacio ma- 
:dmum affcrt commodum : fic quali£cunque fuaw 
pto cibo motus , noxius admodam cft . alimentum 
cnim cx ucntre ante coaionem in diuerfas corporis 
l^rte s diftribuitur;prop:creaque cmdi humoris co 
piaperuenas aggeritar,quasmultiplices morbos 
affert: nifiautmultis laboribus is humor dijOTolua» 
tur^aut a iecinore^uenarumque tacultate cocoau^, 
ucrfufque in fen^mucm facrit . Non enim leuc in* 
commodum,ut de Sanitate tuenda inquic GaLnon 
nuUis accidit,quircpleti cibo fe exerdtaut : quibuC» 
<km enim & caput implenir uaporibus;5c in iocine 
re,aut ponderisYeafus , aut diftcnfionis, aut utriuf- 
quepercipitur.Deamb-latio u«:o a cana^ut fccua 
dode di2Btainqui£ Hippocrates , & corpus &ucn^ 
trem fi^cat , ipfumque amarum fieri noa finit^um 
enim mouerur homo^calefit corpus , itemque cibi • 
Attrahit igitur humidkatem caro , & aiuum ama- . , 
ram fieri nou Cnit: ucquc corpus tali deambulatio. 



iBtJfcpl^iir^aliaasiKmactcaiiamr.Si uerouelieiHe | 

ttorfictaiisileambulatioySc carciCs^alaumGccaj fi 

<oi^orecaimp€rinoticaiefedo^xjuodtcfluisfimii |i 

.eftalia3Kcnti,coaAimk;^£cchis rcliaqaitur , ^ una ; 
xumisrfuo «ara^ exkcancur • X^amomem^eieda 
BuiufiBodt deambulaiio iKhemes^ample^enda le* 

ta.Matuttnaeuerodcabubdoacsexcenuant,& par# i 

t^t:ircacaput,leacs, uigilcs, acpromptas rcddunt^ ) 

& aluumibluunt. Attenuant qai dem , quia calefa* ; 
ciuntpet motum . Caior uero iiumiditatem exte# 

nuat & purgat , partim pcr fpirims ac flatam reroL» ) 
uens partim pei colc ac alauai excernes, partim in 

alimentum corporis con ucrtt . aI u um aucem foU : 

uunt:qaia cum aiuus calida fit,fiigf do fpidtu fuper » 
neaEabcntCjCaliditas firigidicati cedic, 5c ftatim fol» 

uttur.Jtcuesautcpartescircacaputfiaot,aiuo eua» \ 

Cuat3:aiauscnimftatimcumeuacaataeft,ercIiqao i 

corpore & capice isumidii:atem traliit, nimirum caii ; 

da cxiftes, 6c uacuaj.eaacuato aute capite, & uirus,& , 

auditus dcpargatur,5£ iiomines agiics fiunt,proptcr ; 
^d hoc tcpus ad exercitaciones maxime eft idoncu. 

D€ exeYcitdLtionU ffedehus, 

2,'De iUt^ Ommodc uero excrcent,ut Hippocrates inquit^ ; 

^^•** Cj & confirmat Cornelius, clara USdo, arma, psia, 1 

curfus,ambulaao,aique haec no u -ique ptana com* \ 

inodior eft; fiqutdem melius afcenfus quoque & de < 

fcenfu5,cum quadam uariecate corpus moueat; nifi i 

tamcnid perquam imbeciliam eft. Mciior autem : 

^it fub iio^ quam in porticu; mcljor^ fi caput p atia i 

tur, m fole, quam ia ambra;mdior m umbra,qaam i 

pariccesaucumdiacfficiuc,quamquaeteaa fubcft; i 
meiiorreda^quamflexuofa.Caetetu carfus,longi ac 
curui/enfim fa&i caiefecicccs^carne concoqaere ac 

difi*andcrepoflant,& uim ciborum in carne conco* : 

quunt. Verucorporatardiora^accrafi^iorareddunt, i 
qaamcurfas circulares ; & mulcum comedcntibus 
CQmmodtores luat , & hycme magii , quim aei^ate* 



i^iis 4iffaBciliijif;attcn4ia»c antem magts, propte* 
^ataGd cxtef ni$ a»isi ? partibus ii labcies fiuBt;>& 
iBmi^rtatc cx carne leucllant, & corpus extcnuanc 
jt^ ficant,c jrculares ueracurius^caruc minime di^ 
^^dunt:attcmiant aute & diftenduac corpus,& uc 
tte maxtmc^proptcrca quod acutisfimo rpiritu utca 
^^humiditates m icif £bs cclcrHme txahut. At uero 
f ^sfiones ficcant qatdcm^on fum apt e commo 
dai.nam coiaiiulfioDcs mducunt: «ccalcfaau enhiL 
corpus,cutc ^iuidc fortitcr attcnuat, ^ humoris in» 
tcrni ciiquacioncm fecit ad ncruo£:camoticnc& & 
allcuationc5,carr.e quidcm mmis calcfaciut.corpus 
aute & anima imtant, & fpiritum cuacuant . Lufia 
& 6iftionc<^,e3ttcrnis corporis partibus magts labo» 
je exhibent,c3lcfeciunt autem came, corroboranr, 
^ augere fadut cb hanc caufam.Nam qux ex natu 
rafolida fufit cofriaa, confidunt ac cGaugmcntan- 
tttr.-jqux uero cauafunt,dila:atur. Fridiones tamc^ 
ut Hippocraccs dc chirurgiae offidna afierit, uim ha 
ben c6pnmeodi,telaxanii,carne acgendi,minuen* 
di;ncmpe coprimendi dura,moilis rclaxandt,mulca 
minuendt,pcdiocris camem augcndi. Dura,dcnfat 
fcu ligat coftipando cutcm;molEs,relarando & ca* 
Icfacicndo foluit;mulc3,rcio!ucndo humiditaccs,cx 
tenuat & i^iiinuttimcdiocns, humiditatcs ad cutem 
euocandoj^carnis augmcctufacit.Infumma^omnis 
ftiaio calefacit^moderata tame humedat.immode 
iat3,fi dura fit.cbftipat : fi molli3,extenuai.yolu€a« 
uoinpuluercconfimiha luft^efficit, magis autem 
ficcat propter paluei:e.Spiritus dctcncio mcatus du 
latare^cute attcnuare> humidicate fub cute exifte- 
tem extrudere poteft. Morari in puluere poft exerct 
catioRC in xftate,mod:co teporc.conferc figefaciea 
do. Vcru longior mora fafta, perextccaf^& corpora 
dura ac lisrnofalacit Balnea quxda fimplJcia funt, 
qufdam copofita.Simpliciafunt.qux qualitatibus 
iicandis ffi&£ ey€»aa,cx aqua ncmpepotabil^ quae 

B 3? 



<|ttdkatibus parttdpantjhomm uero qa«dam i 
ficialia fant,qa|dam naturaiia.£x artificifalibusi^c 

dam&igidaluntjfngldisaliquibus aquispcrmi&s, i 

%it funt rofa5^mala25jraadalii,ac fimilia; quaedam ca < 

fida^caicfacientibus quibufdam aquae permiftis,pu- • 

kgio nimirum, origano, hyffopo, thjrmo^thymbra, ; 

faluia,ficechade,foliisiaun,chamasmelo^ rofinari i 

Ba Vno uerbo , artificialia b ahiea naturam habeht ; 

fimplicium ingrcdientium ipfa,obtufam tamen ali- i 

quantulum,prapter naturaiem aquae uim. Ex natu* , 

ralibus balacis quaedam funt nitrofa, qusedam fal- ' 

fajquaedam aiummofajquaeda bstuminofa.-alia fer* i 
xi,iia aeris,aut gypfi quaiitate habent. Q^uxdam ec 

bis copofita {unt;omnium tame uis eft ficcare,qua- i 

\xh non omnium us^ fit calcfacere . Nam quae gypfi j 

quahtatem habent, infrigidanc podus . S unt etiam i 

mulca alia genera ejccrcitationum, non tame in om : 

nibus homo fe indifferenter exerceat , fed fecudum : 

corporis exigcntiam. Pingues^iis quse ftciccantma- : 
cilenti,iis quae carnis augmentum prajftant: & fic de 

reliquis facere cportet. Sempcr tamen uti conuenic i 

Utpp.Aph* motionibus , quibus magis fumus afiueti : omnem < 

i.t€x*A9- enim labore facilius uel puer^uel fcncx fuftinct^^ua [ 

infuetus homaHomines etia inexcrdtati, quocuq; i 

labore rclaxantur,cum nulhm corporis parte cxcr* : 

i^De di£ta citatam habcant^ut Hippocrates airerit;,ad aiiquem - 

laborem.Corporafimilitcrexcrcttara^abinfuetisla i 
boribus laxanturj& ab aiTuetis etiam, fi modum ex« 

cedant.Exercitatio igitur coueniens critiin qua mo- i 

tus refpiratione alterat ad ccleritarem ac defitatem. • 

VchementisE autem terminus erit , 3c exercirationis i 

ctiam pleruque finis,fudor.-aut ccrte lasfitudo^qujc [ 

Sffl.5. citrafatigationefit.-exHippocrstefexEopopuiariu: 1 

i,Apho4i' in omni enim corporis motu,idem inquit Hippocra i 

tes^ubi doierequis coeperit, quiefcere ftatim lasfitu S 

dine aufert . Docebit aute id primum, tum floridus i 

color^ut de Sanitatc inquit Gal. qui in fumma cute ; 



!> E: f A N . T. % E^ p A^ 34 

«^t|i5i;iu:tuu flaxibUka^abtlttalqu# ad ohb^ 
^i;p,l^0|i^^£2fercitecuxi^ «jmSydum & corpus. 
^^ipami^fckfdc color iloridus apparet>& rnotu^ prom 
jM^^^i^biUter^^conciuBe edit.Iaterb^c uero, fa 
i^rexQ cu uapotecalido miftujn ccrnes. tabibenda 
jaute ^«yrcitatio tum primum eft> cum aliguid borii 
jix^al;atu foerk.t^ippc fi cpntra£iior paulo cprporis 
^ples uidcbftuT,defiftendum ilicp efcfi enim uhra 
jjuid pcrga^etia boni fucci ji osibil cducetux^atque 
ica tum gracilius ccrpus fier^tum aridius^atquead sn 
crcmcntum mincs habile:non minus proftfi:o,ctfi 
caloris gratia uancfcac^ceirandum cft^siquado exer 
citationcm cotinucs, frigidum cotpus c£ficicSi& ni* 
mium humidi exhauries,lam motuu ajaaitas,^qua 
'bilkas^uci c6dnnitas,fi r#mitti quippiam , collabiqj 
cernitur, utiqiftatimdefincre cooucsif:Sclicite<|ue 
m fummaattcndcndum , cum diaarum iam mota* 
Vu quaelibet apparctpprorinus ab excrcitatione qui« 
jrcerc- no tamcncx nimiolabcre fubitum ctium, 
jicque cx nimio ctio fubitus labor , Cne grsui aoxa 
-eff.CumquisergomutarealiquiduoIct, paulatim jr;^^^^ 
dcbct aflurf:erc*Quapropter & dcambuiationes ea* J^!^^^ 
de ratfonc ftatim ab cxeicitationc funt neccfiariae , f • ^ 3 
quae corpora pura rcddurit dc attcnuaotj no permit- 
tentes carnis eiiquatione in mcmbroru cauitatibus 
tcfiderc; fcd paulatim per cutcm difcutiuntjquod in 
equis nimiu exftrcitatis cxpcrientia uidcmus,- nifi,n. 
cos ab cxercitatscne smbulare cogamus, aut calldis 
ftrsgulis tcgamus , cutis codenfaturfuper illabcnte 
jfiigore^^no permittit humiditates cxhaiare^q ia arti 
culis reGdcntes c6gclatur,6c ad motiones inepta red 
duntmcbra.C*eteru,quianoa in omnibus a^tafibus 
aut teperaturi$,cade cxcrcitatio conucnit, proptcrca 
in3Etat*bus pnmu haec cefura eft adhsbcnda.^tatim 
^nati pucri,& pcr tres ab ortu acnos^uchicuhs no excr 
cean|ur;non cnim tz ualcnte moru adhuc defidcrat 
ilere tamen quandoquc permittcndifunt;: uccifera* 
tio enim cxcrcitatio cft, pcfioiis & uocah^um inftru* 

£ 4 



'2. 



fiie«toruih,lnfu|>er,quae calor^m namral^ffl erp ; 
gaf,attcmiacacrGlK>rat,& cor|>oris part^s iblidas ro 
biiftasreddtt /urnofifecileaflfiaionibtts impctaii» ; 
f^r.Quare 6r aid peftoris ampiicudinem,^ augmca'. 
tum plurimum confot pueris adhuc iene!Iis,tit; an* ; 
te cibum aliquaniutum piorent» Per fe uero ambula 
i^pueris,tum primam licct , cum iani repcre cccpc i 
mm:magisucrocumingredi:immatureuerocogen ; 
4i omntno non Aint ambulare, ne crura eorum cor '< 
poris pottdere uitientur. At cum quintum astatis im« i 
plcucrinc annijm,tam excrceri iicet:hoc eoim plur^ i 
mi momcnticftadcorporisaugmentum.Adolcfcc* 1 
tesuero iuuenes&uiriuehemcntius cxercitaripoCs ; 
funt, tumquiacxcrcicatfonibus magtsfuntaffucri, ; 
tum quia ualidiota membra ad labores habent tum 
ctiam <juia corpoiis mmorem abent molem;quae au : 
gcndcfiderat. Scnes etiam piurimum feexcrceant, i 
leate tamenjtum proptcr uiriam imbecillicate, rum i 
proptcr excremcntorum ingcntem molem , quae li* : 
quefaaa,calorem naturalem opprimeret.ln lempe* 
raruris ucro,talts habcnda eft ratio; Quicunque ad* 
6* fopul. modumbiliotaenaturaetlint^Ienteexerceantur.-iis 
motfcci^ enim^ut Hippocratcs tnquif,potio aquie & quies co* 
uenit, Pituitofi ucro;amplius cxerceantur &uehe* : 
mentius ; plurimum enim pituit^ copiam in ucnis i 
aceruant^qusemulcipitcesmorbos affert,nifi mulris ; 
^ Jaboribus diffoluatur; melanchohci uero, modcraca 
«xercitarione utantur,& humcdantsbus balneis.San 
guinci porro,lente nimisexcrccantur,ne fuperau&o : 
calore,putredmes oboriacur. Demum cxercttatio tn i 
fis qui tenui utuntur uiftu,rcmisfior fif;in iis qui plc i 
niori & crasfiori,amplior Optimf uero corpons coa 
fticutioni^cum excrcitatio moderata fuerit carum re : 
rum^de quibus fupra dtximus;eorum fcilicct qux af; 
fumuntur^cuacuaiionis & retcnrioniSjilDmni & uigt 
^iae,?iioderacaconuen!tqu3ntitas;cum ucro motus : 
ue! quies a mcdiocritatc reccffcrint , tantum in reli* i 
tj:.ane mi quis a mcdiocritate rccedcndumjUt Galcnus affertK 



y^t^ ioiitiogt^) quis J^iaus debito ei^cemx^c*^ ^ 
^i^rii^ Ut^uT cibo:fa«icm cnto feoltuf mexercka^ Cfi/' i^ * 
^<ij»^ excrcitatus (iifttner-Somno Ioftgion,& ac^ -'• '^^* 
i^6<ierat€ caitdo,leCequc aiiquado ad iras iabi per 
^^r.H3eceniniomnia adeouiccm excrcuationi» 
|iip|ilenc, ut ctfam fi crasfiori abo utantur^ crudita^ 
tc^ ^on inciirrent, nec cxcrementa coaceruabuat . Si 
^fo tiicra modum quis cxercetur, contraria prxdi« 
^B^&cerc oportct: cibum ncmpeaugerc, moderata 
uti lomno, non trafci , acrem frigtdiorem in^uircre. 
At^uc haec dc cxercitationc di&a fufficiant. 

De dere. 

DEclarauimus aliuicnti necesfitatem, 8e oppotnj 
num u fum,ex quantttatc,qualitate, ordine,ho# 
ra^tcmpore ,tcmperie,ftatu caeii,rcgionc, euacuatio* 
ne,rctentionc,motu,quicte,fomno,uigiiia & cxerci. 
tationc : atquc haec funt omnta quae circa aiimenu 
ufum ucrl antur commoda & incomrooda, Eft tame 
^ aliud^quo corpora noftra multo magis indigenf. 
finc qno irc momcco quidcm temporis fufficcre pof 
fomus.id cft , acr per infpirationem attraftus. ; cuius 
taata omnibus antmaiibus neccsfitas extat, ut de fla 
tibus inquic Htpp<Krarcs ; ut fi quidem ab omnibus 
aliis abftineat homo, ncquc cibum fumar atque po- 
ttmi , posfit biduum & triduum duccrc; fi ucro cut 
" fpiritus in corpus uix intercipiantur, in breui tanius 
diei partc inrereat : ut uei hinc quanto ufui ipirinis 
corpori fit Jtceat xftimare: quoniaro & ab omnibus 
opcribus immuncs quandoquc conquiefcimus^mul 
tq cum fint mutationes in uita.) uerum ab hoc opc* 
rc^nulla omnibus mortaiibus requicsconttngir, Re* 
fpiramus porro non ad animac gcnerationem, uc A* 
fciepiades dixit ; ncc ad corroborattoncro, ut Praxa* 
goras atteftatur ; nequead arteriaram expietionem, 
ut Erafiftratus putauit; neque ad nutritionem fpiri* 
tuum uitalium,ut Atiftoxcnes aibitratus eft; neque 
admutritioncm fpirituum a©imaiium j ut Galcnus 



cretJitVfcd ad cordis xefrigcrtum & eue&tilatiofiei»^ 
^tPhiljftion & Dioclcs diser«jit;,& Arifiotcleswifius 
eft connrmare.Nequc infpiratio Bt^nt m. Timajo ai# 
icrit Fl3tO;,proptcr corporis diiolutioacm cotitiaua.- 
cuoiat caim c nobis cotinuo ipiritus:Ne ucrp pefto 
rc fpiritibus uacup^iqanc ^^uid daretur^acris tnTpira* 
tionem feaam a&nt , quod maui&ftc fatTum appa« 
jcf;cunc cnim ncn cSct aequaiis cxpiratsoiafpiratip 
iii;qainimo nulla cfiet cxpiraticnis accesfitas;>acreia 
fpirato per corporis mcatus euolajitciadliuc infpira» 
tio mot^s c^re: neceirariius^ cum tamen homincs ina 
fpirationem tandiu cohibucrint, (ut de barbaro illo 
femo dicitur ) donec mottui fior. Fit ergo refpiratio 
a mufculis pcSoris^& ftpto tranfuerfo,qui ad mentis 
libitu continuo mcuentur, ut cordis inccndiucohi» 
beatur,lnfticutus igitur fpiricus per nares infpiratus, 
pulmone ftatim petit.Pulmo uero.qui fpogiofus cft, 
Sc capax fatis^aere recipic 3c depurgat: depurgatu in* 
de cor paulatim fugitj e cordc pcr arterias dtffundia 
tur in totum corpus; quodfitcum arteriae dilatatur; 
cum ucro contrahuntur,ut de placitis Hippb,& Pla» 
tonis fcptimo Gslenus aiTcrif, quic^uid fuliginofum 
ex humoribus jpfis procreatum eft,extrudunt in pul 
monem. Cum uero cognofcerct fumrous illefaber, 
utiaTimaeoafreritPiatocorrerum terribihu obic» 
ftu trepidaturu^& ira fspius fiagraturum;xftus hu» 
iufcemodi tepcrandi graria , pulmone tegmen adin» 
uenit cordis^mole primu atq; exangue;deindc cauis 
cxtrinfccus fiftulis/pogiae inftar diftinftu, ut fpiritu 
haufto^cordisardorehuiufcemodircfpiratioe & 
feigerio rcpcfadae, donec aer,qui in pulmone cont i- 
nctur^calcfit^tuncenim ampiius fpiritum contincre 
non ualemus fupramodum cxcalefafti;cor cnim ca* 
iidisfimum cft natura: 5c nifi continuo rcfngcretur, 
durareno potcft; cuius potisfima dcmonftratio in 
inultis c6cingit(ut de ufu rcfpirationis Galenus ajTe- 
jit)qui pcr tota dic cxudat,atqi id multo magiS;, qua 
qui in balncis funt-no tame cxoluutur ut iUi^ncqj o- 



re* [ 



^lfptrando attraxerint^quod fi ipfos palus contcftos 
^dum acrcm infpirando haurire coegeris ^con^-» 
ffim fuffbcaueris. At fi perfirigeratos & rigctcs tta co* 
t^«rt$ , non folum fuffocabis , fcdnec ommnolx- 
4«%don*cfueriDt recalefaaitucenino ampHusfu* 
ftlnct ; quanuis cnim fpiritus nobis infitus/anguino 
juit&ur folo.eget tamen acre infpirato.Na ficuti lu* 
cemam^quanuss oleum illi fuppcditcs , fi acrem cix« 
oinftante prohibeas,ftatim cxtinguisuta cordis cali* 
dkatcm^quanuis ianguinenutrias , fi aeris in pulmo 
ncm attradum impcdias^ ftatim fuffiocabis:atq; haec 
maxima infpirationis utilitas:. ob tmmoderatu cnim 
calorem uita dccedimus , nifi acr attraaus calorcn^ 
imminu3t;ex Ariftcteie^libello de ipirationc;Pu!mci 
ncm uero capaccm idco natura ordinauit,ut dc uftt 
partium inquit Gaicnus,nc ucl acrcm peftifcrum ia lS.4.^ 
tcmpcftiue mfpiraremus,uel omnino nihil infpiran- 
tes^protinus iuftbcarcmunaunc ucro cum nqn mc 
dioais aeris copiae fit capax, ctiam nihil pcr cos aut 
narcs inrpirantcs,fupcrftites feruamur.Infpiratio igt 
turadcordisprecipuefitrefrigerium. Expiratioue* 
rcquod in ipfo fcruct , & <|uafi combuftum ac fuli* 
ginofum eft,profbndir>cx quibus calsdi ip^nati rcful 
tat falusrncquc infpcratio fpiritus animales in xcrc* 
hto nutrit,ut arbitiatur Galcnus,& falfo tribuit Hip 
pocratiHippocratcs cnim principium ahmeti dicit^, 
nares & pulmoncm,ficut os & culam.-nam quemad 
modum cibus qui per hos atlumitur, rcfta tcndit in 
gulamjita acr <ini per narcs inipiratur ur uitalcs fpi* 
litus nutriat,fi modo cos nutric,refta tedic in pulmo 
ne,Quarc nullo modo diccndu, acre ia trafitu ipfo 
poile fpiritus in ccrcbro nutrire: cum eua fi fpiritus 
animalcs in cercbro ficrcnt , ut Galcnus arbitratur: 
nihtlominustamcnex fpiritibus uitalibus in corde 
confcAis,&magis claboratisnccefsu eftneri;utfcpri 
mo deplacitis ipfcmct cofitetur Gal.his ueibis^Que 
admodii inqt^mtaUs^fpiiims in artcriis & cojdc gcnc 



^ r o. V aX V E f- 1> I 

fimsrifflateriam generattonis habes cx tnfpiratf<^«^, 
^ htxjnortim wapprezita animalis cx uitali magis cla- 
botaco babec originem . Si tgitur uc animales fiant 
fpimm,taDrae£rcnt claboratfone^ut ex uitalibusnxG 
perfeAionbus fieri non posfinnnunquam uenfimile 
^t, ut exaere ftatim pernarcs iniptiato nuUapr«* 
Uia fa$a jdilpoGtione prosfint nutriri : nutritio enim 
generatio quxdam eft particularis; nec obft^, fi du 
cas, acrem infpitamm , rtda tendcre ad uentncuios 
cerebri: id enim non propterea natura ordmauit, ut 
fpiritus nutriantyr ;, ied potius ut tali taSu rccrcati 
uale(cant,uc Praxagoras attefiatur. Num ucro infpi- 
latus aer uitalium ^irituum generationis in corde 
fit materia^ui Hippocrates, Ariftogencs , & Galcnus 
funt arbitraa,longa confiderationem rcquirit.Nam 
anmiaiia omnia icfpiratione carentia , quaiia funt 
qusBCunque pulmonem non habent,uiuunt quide^ 
ic fpiritu uitah participant; non tamen aere egent at* 
trafto, tit nutriantur. Eorum «lam quse in mari de« 
gunt, quaenam eft cbfecro per expirationem exhala* 
tio,& auftio uitahs fpiritusKjMaare aut tantum in bi$ 
antmalibus augmentum fpirituum,ex inipirato acrc 
ficri dicemus,quae pulmonem habent aerem conco» 
qaentem,& difponctem,ut in fpirJtus poifit conucr* 
ti,inaliisminime; zutin omnibus fimiliter negabU 
xnus, cum nullius potior fit tatio : nam Gcuti in ani* 
malibus refpirationc carcnribus, ex fanguinis halitii 
gcnerantur fpiritus tn corde : ita & tn omnibus^aliis 
fieri ratio conciudit.-nifi forfitan quis dixerif, anima* 
lia pulmonem non habetia, frigidiora cum fint , fine 
infpirationc , abunde fpiritus fouere poffe , aere per 
cutem intrante:qu^ uero pulmonem habcnt,calidif 
fima cum fint, infphratione egere.Id quomodocun* 
quefit, fatis nobis eft, quod refpirationis ncccsfitas, 
ad refrigeriom praecipue & eueatilationem eft. Pro* 
dt{k etiamaer conriticns, calefadendo, infrigidado, 
humeaando,ficcando,rarcfacicndo,conftip3ndo,rc 
laxando & aftnngen^ ; rare&ctt calidus^ conftipac 



Veiijferentilsmis^ 

vj rcfiftcm;ut qai humiditatc , qualitate minus 
faciznte partidpat,6c calidicate rcm»ffa:idcoqu$cutt* 
auc comraria aeri cammtfccDtur,cius immataat i*^ 
iutam;oos camenco dcperdico, nc momentum qui- 
<iemeemporis durarc polTumus.Propccrca oppprtu- 
«um cnc acris difFercntJas connumcrare,&cfkftu^ 
cuiuCquc , ut falubrius conuentcnti posfimus uci , ^ 
ditconucnicnrcm ad tcmperiemreduccie.Tempcra 
tus i2icuracr,utXcnocraresinquit,acinartemedKi» T>ecmtim* 
uali con6rmac G alenus,eft, m quo nequ^ horrcmus nencU mar* 
proptcrfrigus,neqijLeiudamus propcer aeilum^isque te, 
hominibus faluberrimus cffc magnae ucro mutacio» 
ncs frigoris,auc caloris,Gccitatis,au€ humidit3tis,ma 
ximc pariant morbos.-frigidum cniro, mqau Hippo* ^fh&S* 
aatcs,ueaas rumpif,CQsGm mouec^pcftori eftimmi- 
cum,flaxionesinducic,Sc cuccm obdurar;humtdum 
capuc grauac,caliginotum eft, torpidum & diflbiucs; 
cal^dum , fpirirum diffoluit , cahdicatem cordis noa 
rcfrigerat;ficcum tuffcs facit,curcm exarpcrac,& coi* 
^us cxiccac. Sunc & altae acris differencias,qux nomi 
nibus carcnt;uc carbonum cxcmftorum fumus , pe* 
fttlenus a€riscconftitucio,ucncnorum exhaiacio,& u 
jnilcs ahae aeris diffcrent!ae,corpori inimicac, propceir 
<KCultam qaandam nacuram noftrae concranam,iU 
liadmixcam . Vcntorum auccm omnium calida & 
ficca nacura eftob hanc rationcm, tcrra poft dclapp Utpff-d^ 
fam pluuiam,a caiorc partim intima,parc!m exttmo^ ^^re , locis, 
Gccitace affcda, rerptraaoncm agit. Afpiracioms uc* dr ^^s. 
ro,ut fecundo Mccheororum Anftocclcs afferic,duo 
agnofcimus gcacra.-altcrum humidam,alccrum fic* 
cam.-illud cuaporationcm nominamus,hoc exhala# 
tionem fcu fumum. C um igicur fol in orbcm fcrcur, 
hxc infcriora calcfacic, mocu , luminc, & rad orum 
' leflcxionit^ hoc modo ; nam fpliiacura. caiidu* »04 



^fedqualtaEu omnumtxpers , ficmreliquac<aae 
ftia corpora;folis igitur propria^uis eft, iUuminare & 
inouereluminis & motus £acuitas cft , difgregaie & 
^ttcrerc;aer di%regatus,atteritur, concutiturihcquc h 
«uae pcr continuam concusGonem tcrram attipgit> ) 
ubtimpccufaciensTCtrocedit,&maioremfecttacris \ 
atrritioneauquicumnaturacalidusfit & humidus> ;: 
fadlifque trafmuradonts , propter matcriae tenuita* l 
ie^calidus aftucfficitur.ac fuperficie terrae cale&cm : 
terra porro calcfaaa,humores euaporat;& iila qui* \ 
dcm afpiratio , quae humoris continct maiore uim> 
pluuiae eft origo:quae,(iccitatis origo atque materia ] 
eftfiatuum.Fiatusigiturnaturacaiidaeft&Gcca,ut . 
fecundo Metheorom Ariftocclcs inc|c.na exhalatio* 

nes qusccuque calidae funt & ficcae;,propter fitu ta» 
menrcgioaU;,aclocorum petquaeuentiadfingulas i 
regtonesacccdut,diuerfiinterfefunt,fr!gidiorcs,ca ; 
iidiores^hiimidioreSjGcciorcs , morbofiores & falu* 
briores. Singulorumautemnatura taliseftBcreas 
feu Aquilo frigidus cft^& ficcus^quia a Septentrione : 
«>rocedit;& per loca tranfit,ad quae foUs uis nunqua : 
accedit:qua e% re fic,ut cum ad nabitabile terra per^ : 
-ticnit^candcm uim obtinens,corpora exiccet atq; fri ; 
XKpho gefaciat,quippepcrm6tesacglaciespertraGes.Qua* 
' f e no immerif o ab Hippocrace diaU;, Aquilo corpo^ | 

xadefat,c6t«dit,roborat»coloratioTa reddit.auditu : 
iuuat,uentrc aftringitUedccuIos mordet.tusfimmo 
met/auces cxarperar,uriaam fupprimtt^horrores ex- > 
<i£at:ttem dolorcs lateris & pulmonis.Fiunt aute tut : 
fes tuc teppriS;,cum hic uecus uiget,propter aerts in» , 
tcmperiem;faucespatiunturpropcer deHuxuScafpe ; 
xitate.aiui fiunt dunores^exiccatae: y rins^ rapprcffia 
contingit,uefica proptcr ^gus conuulfa ; horrores, * 
propter firigus : coftaru & pcftons do!ores>tum pto» [ 
|ȣer defluxum,tum arteri:s duritie & frigidam rcfpi* : 
yationcm cotingantirobuftiora tamen hoc tempore : 
funt corpora^quia melius cocoquunt; uentres enim 
tunc propcer acris extcnoris fxigiditace calidiorcs exi ; 



^^^B^Mtaodcmcs itcm profjtiora fiint cotpcHra boc 
'^E^btc^Humidi tatH>us ex articulis ejdccati f^ & «* 
%r«Kf«tis eduais.Meliu$ ite a:udiunt,ptO|^«:ea quoS 
' iniimifitate cercbn coafiimpta, aurcs miaus excr^ 
jit^Hb iroplentur,& eadem rationc omaes drca c»- 
>^yitf partes agiles fiune:at<jue hartx operatidaum Bo^ 
'^aSjjCft author,uC<jue ad me^terrancu mare. Ca^e* 
^tam^ubi meditcrraneum pekgus pertninfit,caUdiis 
^^fficfeur 5cbumfdas,Cttm proprer maris uapores^qui 
bus c6tnifcctur,tum propter foiis uim . Aufter uera 
^b auftrali poio afpirans^Smiiiter in principio i}y oc 
tus 6igsdas eft &ficcus , pcr niues & glacies traiics, 
At cum per foiis itcr 5c mcridiem fpirar,a foiis calore 
calcfeftus & esdccatosmagis , humiditate omnem e 
corporibus Sc snimantibus hauric, ut in Aphrica cfi 
-Btdere^ubi emra nafcemtia omnia,5c homines lat^ 
ter exiccat. At cum pelagus per£rar*ut3& ex marc hu 
midkateia scci pit^caiidus e^citur & humidas.Qua ^ 
re tuc tcmpoTis,ut Hippocratcs m «^ult, Auftct aures 3* Af fea 
!»ebetat/emfus tardat^capitis doioi-es mouet,aluum 
folutt,totaia corpus effidt hcbes^humldum^langui* 
* dam,c<mtrarias<|5 omnino^usm AauilO;, opcrado* 
«csjniluit Cholcdcis tamen & exiccatis conferr,pro 
^ter humiditatcm ; atque eodem modo reh4|uorum 
i^entorum facultates ic hsbentrper fingulas enim re 
gk>s»s immutaatar . Venti tamea quicuque ex mari 
-Sfflant,calidiores fuat & humidioies^quantixcunq; 
mare calidum fit atquc ficcum. Vapox&s cnim coti* 
nuo ex mari clcuantur ui folis^ui uento commifti, 
cum natura calidi fint &humidi,quicuaque uapores 
calidum & humidum flatum redduac. Q^t ucro cx 
jaiuejiglacie^ftagms aot Huminibus procedut ucti.o* 
^aesi figidi funt & hamidi; falubrtores tame ex his 
luat minus fngidi,2c quicunqi cxlum ierenum red* 
duntrQuicunque porro nenti ex tcrra oriui^tar^fic- 
ciores fint oportct^tum a tble,tum a cerra cxiccatl AC 
^ moatibus uemi cxpirantes &igidi faat, & acrem 
conturbantjquareniorbifici fum.Omr.m t^mc uea 



: . ir e» V A t y E n D r | 

jjat« Iuiini<b,5c qai a^em purum ac {incerum cffici« 

^ot^nam^ calorea^imn^^cum diffiarcpxohibcnc, & l 

;inummentum prsebtnt aUmcntis commiftt.Huiurce I 

anodi eft aguilo hyeme (k uere^ praefcrtim poiVmul- i 

^QS ii^res: humiditat^m ^im tunc ex ccrra & aqua [ 

«xhauricns , corpora itiinus «xiccar, 3c cal idiora cffi- : 

^it. Calidi uero & huaiidi uenti^ praccipuc 6 c^luai ; 

Tcddatnub!lum,morbificifunt:tum^ui3 fuligincm i 
plurimam m corda ac cumulant,tum <jusa fpiritus ge 

,jjerant turbulcntos . Huiufmodji eft mmdioB^is, I 
If cre & Autumna 

Dc dms difftrentijs fecunium _ 
UAYidtemfoYd. 
I^ Via tamen uenti uarios indttcunc affeftus , €s» 

V^cundam uaria tcmporain quibus uigent : pro* i 

fjterea in tcmporibus, ut inquit Hippocraces , fi qui* i 

iiem hycms*ficca & aquilonalis fit,uer autem pluuio 3 

ifum Sc 3uftra|e:nece0c eft aeftate fcbres sbcutas^ lippi [ 

tudmes & dyfcnterias ficri, ma^fime in muiieribus & i 

liins natura hamidioribu^tcum cnim aeftas de repen i 

tc accedir^terra humida cxiftcntc, a uernis imbribus i 

^ ab auftfo neceffc eft ^ftuni duplicatum cflc , & a : 

tcria irrigua ac cahda, & a fole urcme , cum ucntres ' 
^dhuc non finc conftrifti,ncqac ccrcbrum exlccatu; 
uon enim fieri pcKeft,cum uer talc exiftat,ut corpus 

Sc caro non faamore fluida fiant^adco uc fcbres aca t 

ttsfimae in omnci irruanc,maxime autcm in pituito* l 
fos. At dyfcnterias par eft ficri, 5c in muticribus, & iti 

liirishamtdiortbus^ etfiquidecirca Canis cxortum i 

sccedat aqda^ac tcmpeftas & Aquilo expiraucrit/pe$ ; 
«il Autumaum futurum fa!ubrem;Ga minus,pericu 

Jum eft,ne pueri & mulicrcs moriancur magis,quam i 

fencs,Qu6d fi fuperftitcs cuadunc, in quartanas ple | 

runqiie defiQue^ex quartanis in aquam intercutcm. i 

Si ucro bycms auftralis fucrifsinqait idem Hippocra : 

tfs,5c jpittiuofa ac cUmcss ; ucr aatem boreale & fic» l 

cum, 



cs0^ tcmpeffiuum.priaiu quidem mullws> yi^ 
ut«o gcftanj;,& partus ipfis ad u« in%t,abortu fa# 
^rai eflc ucriGmilc elbqux uero etiam pepereiinty 
iQipo^entes acmorbofospuerosparerej^ita aucfta» 
tijn pweaut^auttcaues, imbecillcs , acmorbofi us*. 
t^&atque h^c quidem mulicnbus. Hominibus ue, 
ro d^iemenas 3€ iippitudincs,5c aliqaibus^deiluxio* 
nes a capite m puimone fiant.Pituitofis igttur'dyfea 
terias ficti ueriBmile cft,& mulieribus.pituita c cerc 
bro dc£acntcpropternacuraeEumiditatem Eiliofi$ 
uero lippitudincs ficcas , propter camis caliditate 3c 
ficcitate- Valde fenibus dcfluxione$,propter raritate 
ac eliqaatione ucnarum^adco ut boc tcmpore multi 
rcpcncc pereant , attoniti aut refoluti {^raecipue bie 
Romae fiuxionibus maxime obnoxiac.) Alii uero fe» 
mircfoluti^aut dcxtra^ut {^iftra paite fiant; cum 
enim hyems fit auftralis & pluuiofa & c4ida, ^ cor? 

. pus no afinngatur,ne<jae ucnae^ucre acceden tc bo# 
rcali ficcq ^cfrigido , webru poftquam ipfum di& 
folui ac purg;iri cpntingit^a graucdmc & raucedine, 
tuc Cn;ul cum qeteftabilitur^ac cunftringitur. ^ua 
xede repentea|ftatc accedcnte,& ardore ac mutacio» 
jig CQfJtingcntc^bi morbi accidunt , & intcftinorum 
|(jviit4tcsjac a(ju?e intcr cute^fcrc reliquis morbis de 
finentibus,fupcrueniunt,cum non^ueant facilcuc 
rriCuU a concepta prius humidicatc exiccari. Si autc 
acftas pluuiofa fit,auftralis,fimilifq5 fcquatur autum 
iius,ncccfic cft hycmc moibidam cflc,et iis <jui abu* 

, dant>& (juadragefimum annum cxccflcrunt^ febrcs 
ardmitcs fieri uerifimile cft,<jui ucro bilc abundant, 
cpftaruin inflammaaoncs^Sc pulmpnis plcuiitides , 
ac peripneunionias di^as.Si ucro spft^s bcc^ exiibt, 
^c,borealis,fc(juens ucro autumnus pluuiofus, & au» 
itralis^capitis dolores ad hyemem expc^re CQUue* 
nit,ccrcbri corruptioncm ; ampliuiquc raucedincs , 
graucdines^tuflss^aliquibus etiam tabeb.Quodfi bo 
reamfit autumnus ac liccus,& ncqj fub Caniculam 
ne^-jfufe Araari occafumplttuiafus^ confcrt pitui;a 



f O. T A t V E 1L 1> X 
fis^dc maxime natura humidis^ uc maf leribus. Bffio* 
fis aute iufcftiifimum hoc tcpusmam & ualde exic# 
cafitur,& Uppttudtnes ficcas ioc arrunt,& febres acu 
tas,ac diuturnas ^uan doque: aliqui et ia atta bile ue« 
xantur;fiqUfd«quod tenue& ferofiimin bileeft, 
confumitur: denfum u«fo & acre,relinqattur:quod 
ccii fecundum eandem rattonem & in &nguine fit, 
mnde atra biliofi quoque fiunt morbl Pitaitofis aue 
haec omnia comoda funtrexiccant enim , & tn bye* 
mtm perdacutur,pituttatam extenuata. Atque htji^ 
iufcemodt de tepori bus,fic ut uarias aeris m utatio* 
nes recipiunt^ratiodnatus eft Hippocrates, adeo exa 
fie, ut penitus quicqua addere minuereae no posfr I 
mus.<fed tantum its qu ae permirtfice cognouit, t«fti« 
monium pracbemus,ficuti ipfe Htppociates de prio 
ribus fe atteftatur fcciffe . Caeeerum in attatibus qut 
crefcunt^quia plurimum habent cahdi tnati , plurt* 
jno egent aere mfpirato dc frigidiorc, ne corpus fa# 
percalefiar.Senes ucro,qaia param eis ineft caiidi na 
turalis^paruo propterea cgent rcfirigerio,ne calot cxi 
guus plurimo aliabente aerefirtgtdo, ftatimextina 
gaatur.Senes igitur minus refpirationeegent.*fecan 
do,qui Jcrace confiftentem habent,magts adolcfce* 
tes,omniu maximepueri , prsefertim fi aiacrcs fint . 
Opttmae igimr corporis coftitucioni ,^fi cifcunfufus 
aer fuerit tn teparie pofitus , fupcrioru omnium de I 
quibus fupra diximus,quictis fcihcct ac motus,fom i 
nt & uigiiiaB,& eoru quac affamutur,atque cxccrnu* i 
tur,&^imi affcftionu, quantitas modcrata conuc* 
nit. si uero aer a temperie receffent,tanEii a medio« 
critate in praedi^iis uariarc oportet,qaantam ipfc ab 
optima temperatura reccffcrit;nam cum aerS conti* i 
Gd*t» ^t***? ^^^ iofpiremus & exptremus : fi diftcmpcratus fit , 
miS&nd^ maioriegetremcdio,utadtempcncreducatur,qaa 
aliorum a!iquod.*pricctpue fi putrefe&us,aut pcftife 
ra aliqua alia quahcate fit affe&as,ut in populartbus i 
contingtt morbis,ubi non folum praediaorum om* [ 
ttium contranetas fufficit^ fed & medicam&a requt 



J5 E - S -A N; /r V E N D Jt ? 41 

f^tur ; PiUf^i^ ^W€ ^*^ ficua 5c ieli<^ua corpora^ 
propter fauoM^t^ce fuperfluam fibi coniunaa^ iae* 
peam uc a cUore po$& moderari, Quare hoctepore 
^ccancibus uci conucnic & exCenuantibus.Per nares 
eciam apponere prodeft odorata omnia^uc acetum, 
ambra,murcum,& balfamum, fi ei us posGc habefi 
cppia non fophifticati^quod ex odore percipies gra 
to^3c quia lac coaguiatma hoc mirifice a putredtnc 
praeferuat. Aer epam ipfc ad tcperiem rcduccndus, 
quodapprime ficc,fi pl urimt ignes ac flammae iBgc* 
tes fiant;fic enio^ quandoque Hippocraces ab immii» 
nente pcfte liberautt Athenienfn.Flamma enim,ttt T>i uatufA, 
Gal.inquit^aer e|l incenfus^qus cocinuo fouctur ae factJt» 
fe.*quare humidicacc eius abfumic,& puriorc reddit* 
S^a & icinerancium praccipucincercft aeris nocume 
ta fagerc: coguritur cnim hi fubito mucarc caelum, 
& modo frigori & uencis , modo aeftui fc exponere» 
At nequc tx ia^bri loco in grauc,ncque ex graui ia C#l/Sfef. 
Talubre tranfitu^ fetis eft cucus . Ergo cum quis mu* 
tarc locum uolct,paulatim dcbct aflac{ccrc,& ex fa 
lubri in graucprimabyemc, ex grauiin eum qui &• 
lubris eft,prima acft^c tranfire .• neque longum iter 
aggrcdi , mfi alui prxmifla purgadone , praeapuc fi 
lasfitudincm aijqua praefenfcrit. Hunc item opoxtct 
pcr aljquoc dies, uiaui afluefcerc illius regionis , ad 
qui migraturui*intcrdum equitare aut nauigare, ni 
mirum qaod aditer magis cxpcdic;ne fubttamuca* 
tio ad l^orcs,laedat.*omnem cnim Jabotem fecilius 
uel puer,ucl fcncx , quam tnfuctus homo faftinet. 
, Frodcft ctia hufc , dumodo ad locu aeque falubrcm 
tranfcat,uere iccr feccrc,aut ia principio aucuni;na^ 
itineribus incpta eft hyems>ir*cptisfima aeftai.Quod 
fi qu c nol tntenfi uolentcmuc res ipia ad iccr impulc 
rit, nullius ceppris auc dici occafione fimiata,id CaU 
tcm agac , uc cqncra temporis iacommoda fe conti* 
nuo mumat.Si igitur ua cocmgerit,ut acftuance folc 
ag8*ed*atar iter, quia hoc lepore fpiritus plurimum 
refoluomur^ f loptcr ingentcm ambientis calorem^ 



3ccutista«C£^emrqmacriam corpus r<}uaUda^ ! 

bumiditatibus rcrolutis,infeftamqueiitim patituT,& 
capurinterdum jeftuantibus fumis repletam, dolet: i 
intcrdum utfcera & fanguis inccnduntuf , febremq; 
pariunt:ideo hoc tempcrc fa£pi'as aiiquid «deadum ; 
eft^quod & mukiiit nutrimenti,acfacdt$ in cor^ote i 
tranimisfionis;at funt,carnium (uccus, oua recctia, 
tcnera,forbilia,& quae fuperias cap.tertio ^isimus • : 
Succum etiam portulagtnis cum mucilaginibus pfy« i 
ti mifccre oportec,& ccrae albae conuenienti, adnibi 
ta porcioae,empl^rum facere, & i n pittacio , quod 
. : peftoris latitudmciii sequcr,difteftdere;»ac f eftort ap 

pltcare conuenit. Stc enim ut pctui&um fpmtus refi i 
ciuntur: ita pet emplaftrum cordis cali^lit^s rt&^rimi» i 
tur,& fpirituu prohibetur refoltitio. PotiQ uero hoc : 
temporcmoderata {ic,uini tenuioris aut diltJti;<^u6d i 
fi boni utni copia non Ct;uc fstips scctdk. ^m^ns eft 
■ aquam bibere ^ in <jua faccbarum & cjnnr.momuai 

ebulIierint^Maiitiam uero a^ua? capitc fe^to docui» : 
mus corrigere. A prandio ucro , prius jquam itcr de- 
nuo arripiatur,adtcmpus quicfccndum sft^ ii modo : 
deturoccafio^finnunusjteaucm polentamex aqua i 
cum pauxilla faiis bibere cxpedit,& prandium intcr : 
initterc;mollispr^tcrea&fcsa, fexautfcjptem digito i 
J^tgin6t4 * tum Jatitudine^Gnuofo quodam uolumine, lumbos \ 
^d ilia ufquc implicet;fic cnim & ucntcr firmior erit 
& co&ioncsfientmeliores.Prodcftctiamcontra fo- 
lis ardorem,pallio aliquo denfo corpus tcgere^fic uc * 
non adhaereat corpori,& foli rcfifiat,praeapuc tamc i 
caput obumbrare conucnit^, nc cx foUs ardorc cuti$ 
condcnfctur^Gcquefamoruprohibita exhalationc, i 
fanguims fiat ebulifio, & ucnaru diftcnfio, cu in to- ; 
tocorporc,tum etiamia capite. PraBtcrca,ut poly* : 
t>efiUAH bius docct,lcntc boc tiporc equitandum cft.nc cor 
Jkd$a* pus fupcrcalcfiat , nid pcr folcm fit itcr facicndum; i 
£unc enim tata cft folis uis^ut magis cxiccet corpus, 
quam ipfa cxcrcitatio: quar< fcftinato o pus ett,quo 
ocyus a folis ardor^ UbJremur . $i ucro aut^ao iccr 



DE S A N,— T VE N I> A. 45 

j^<f trtiece^ cft , pfimo,matutinu & .ii«rpertinu0| 
fiiii^ i^dumeiitis utrare oportet, & caucre meiidia* C^^» 
iiomfQ*«nLfub (j^ao, fi^fieri posfir^ttineraDdum non 
ril.dircedic enioi caloris uis^antequa humores quo$ 
^(qucfecif,refoluat;&igido ucro rupefUcnicBte aere, 
^iuis conftringitujvqua ex rc fit,ut humores , qui u^ 
pcrcutemcducercncur crant difpofiti, adianfturas 
«anfmittantur , In uiftu,utendam aliqup ex autu- 
* ©aUbuSjUlno ^c^^^^^*^^^ QuodfiperhyjmisfrigoTa 
^ glades itcr faceie cft opus,^ucIociter ambuiandu.- 
motus enim corporis calorcm excitat .- calcfa^u ue. 
xo corpus,ffigori mc'ius refiftit . Eadem ratione , in- 
dumentis corpus tegcre decet, narefque , aut linteo, 
aut attquo aliq>oefubitus acr irrucns , aut uena ali* 
quam peSoris dirumpatjaut tusfim moucat. Praete- 
xca , quia mubos frigus apoplcfticos interimit,idco 
praEcipue.caputtegcrC oporcet: ncc oportet ftattm 
poft ingreflum hc^itii^ad ignem accedere/cd inda 
dere fe in cubiculo temperato;& poftquam recalcfa 
Sus fuerit^atim comedat cx hycmalibus cibis ali* 
quos,& uino utatur mcraciori, nequc unquam icia 
nus,aut: uei^rc uacuo fe itineri cxponat .• uifccribus 
^nim cxiftcntibus uacuis/piritus interius auide retl 
ncntur^ut non nifi exigi^i extimis corporis partibus 
tranfmittantur. contra uero,fi cibo munitus fit fan* 
guis,& fpiritus copiofius , cxfimis corporis parubus 
CQmUDicantur,5c occurrenri frigori meUus rcfiftunt. 
Atque bsc dc aerc difta fufficiunt* 

A Eris ufum^diffeicnrias & nocumcta oftendimnsi 
■"r eliquum eft,de animi affe fiibus pcnraftare , uc 
huic opcriulcimaimponamus manum: nam hiniii 
xatioms mctam cgtediuntur,plurimum ad fanitatc 
conferunt;coSioncs enim modo peifidunt, calorS 
ad interiora rcuocanf es,ut in animi mocrcribusjmo 
do totu corpus calcfedunt,& excremenra educunr, 
langui&€ ^ ipiritus perturbances^ut in ira fif :n6Qua 



«tfi exthHas coiporis partcs folutnmodo cale&cifit,' 
^riritum cu faRguicc ad cxteriora mouemes, ut cft 
in iactitia. Vltra tamcn modu inaudi cotpus afficiut 
& multaru acgritudinum funt caufaj^imo intcrdum 
mortismunc calorcm cum fanguinc & fpiritibus ad 
extima euocantcs gaudiornunc ad intimatcuocan 
tcs mGerorc.intexdum coftioncs impcdicnres pluri* 
mis animi cogttationibus Atquchajc potisfima cft 
ratio^quarc hom!ncs,quam caetcra anitnalia, magts 
cruditatibus tentatUKanimalta cnim brtita , licct ad 
faturitatc ucfcantur.-quia tamcn uirtutc naturalem, 
cibos concoquentc non diftrahunt ab opcre,par ia 
eis cft uirtus concoqucdi & appctcndi .Homincs ue 
ro quia animi uirtute naturalcm plurimis cogiratio 
tiibus ab opcrc diftrahunt,ctia fi citra faturif atc uc 
fcantur^cruditates incurrunt , ex quibus poftniodu 
dorbi oboriuntur. Sunt porro uarisc animi affeftio 
iics.*mctu5nepc,tcmentas,addlatio,ira,triftitia,inco 
tinentia,pigricia,diflenfio,ca!unia,importunitas,tni* 
«uttaSiUcrecundia, oftentario,inuidia, impudentia, 
ambirio,dcgeneratio,faror,auaritia,lu3curia,indigCi» 
tia,6c huiufccmodi plurcsrquae omnes, practer id q3 
corpus maxime Isedunt^animu criam decurpat, mc- 
eafque rationis cgredi cogunt Metus cnim cocusfio 
uem animi &cit,tn malt cxpeftatione.c6cusfio por* 
roanims fpiritus c6mouet.^fpiritus comoti fanguifl 
ijem totu pcrturbanr,unde 6t ctuditates & puttcdi* 
nes oborfUtur,& intcftinoru lcuitatcs,& uirtutis no 
firicorporis dcftitutio.Tcmcritas impetu uioleptu 
abfque ratione^ ordinc mcntis facitiuiolcntus aut 
HHpctus ficri noir^cft,nifi {piritibus conturbatir. 
Ira porro iralcibiles animae partes, ad ulcifcendum 
€omouet:hae comotae fupra modum corpus calcfa^ 
dunt & exiccant,3cfebrespariunt.Incontinentia,ad 
ea quae iocunda uidentur,practer te&x rationis iudi 
€ium,nos trahif:unde fit,ut non fcruato tuendaj fa* 
nitaris modo,a corporis impctu moueamur . Ptgri* 
tia^uits ignauiam confulk,atque m nocumeca om 



D I S A N. t V 1 ND A, 44 
l^^<|Uae fup^ms inf^qm ex otio dfxuBOs^corims €l 
^k incufierfeCalwDia ^ diflenfioncs inceraimcos &p 
;0^,propter iBuidtan» Importunitas,omnibu$ mclc« 
ifcun reddic hommc^propter inc6tinenttam.Iniqui« 
ias,J«g«s defpicir.proptcr iram,!mpudcntia,fcrocita 
tem>ruperbii aut ignoratiam.Vcrccundia^formidi* 
jBcm tn cxpedatione mali £acit .Formido^ fanguine 
jcl^iritus conturbat.Oftcntatio, ca fibibona ucndl 
<a| qu^ minime adfunt. Impudcntia^omne mfamia 
lucri caufe fubit. Ferocitas fcu temerttas > excefiusxi 
audaciae fadt ,non metucns qusc rc uera mctuenda 
funt-Degcnerado,dcclinare nos fectt ab iis quae Cc» 
cundum natura iniunt.Furor,2Bfiimatiuam corrum 
.|>it.Luxuria^rci uoluptofae defydctio nos afiiigtt.Ini» 
digcntia,bonorum diminutione cruciat. 

Hacerat inmiia^ antt ocum tlhtm ejfe p9t€»temp 
I Uum expeiharttckro qui imeiit hom^rr. 
Ifff fim tsmhris u^luiyCcsneque queruntur* 
tiemque au^ties 0^hmorumc£caCupido, 
Qu^ miferos homines cogunt tranfcenderefines 
luriSj&^interdumfictosfceUrumjOtquemintfiros 
Ufpciuntt 
quotidie homincs affiigunt . Cseteradc g^crchoe 
(adeofunt multa ) loquaccm dclaflareualcant Fa* 
bium.Scd^nete morer,dcfinam plura commemori 
do argumcata>fidcm noftris diSis addcre, Quodfi 
plgreris,ucl pauluium ab re difccdas,hoc<ibi de pla 
no promitccrc poflum , ufque adeo me longos hau- 
ftus effufurum de fontibus magnis,ut ucrcar ne fer 
pat prius tarda fencaus pcr mea mcmbra , 3t uitaB 
dauftra rcfolaat,quam tibi d« hac re afferrc rationes 
ceflcm . Vcru animo fagaci haec parua ucftigia fint 
fetis,pcr quae tutemct cognofccrc posfis c^tcra;cum 
cadem fcre rat ionc corpus affligant , ac coftionem 
uiticnt,conturbatis nimirum fpiritibus . Atque ho# 
rum omnium affeftuum caufa^ut opinor>cft parttm 
Uitae ignorantiae , partim xuala ccrporis conftimtio, 
qu^ ambas rcs cx corpore Qrigincja ducunt ; men$ 



mam^ pmandet Triimcgiftus ait^naturafoa aditf : 
tm eft^toa^S hoininum,casin bonum proprtimi l 
yeuocansranima fiquidcm imcrfa c©rpori,a uolupra i 
te atquedolorecontinuodcprauatur. Excorporis i 

enim comiftione uoluptas & dolor , ccu riuult qui* [ 
dam fcatariunt,in quos madcns anima fuffocatui', \ 
delapfaque in corporis tencbras,inquinamenta pla | 
y ima ehis caufa patitur : pcr oculos enim & auditu, 
lit dc bumoribus inquit Hippocratcs, molcftias am ; 
$na pcrfcnrit.-molis fiquide ad fc ipfas attritis dentes 
ftupcfcunt. Ambulanti drca locum cauu crura tre- i 
munt Terribilia audictibus coniae ftant, 5c uox &u 
cibus bxrct.Scrpens dc rcpentc confpcftus, pallorS 
cum honrorc inducit.Timor etia,pudor,moeror,uo , 
luptas,tra/urorcs,cordis palpitationcs , & huiufcc- I 
modtpotcnti^,quomodo uifui aut auditui obcdiut? ; 
Quamobre>ut in Phaedone afliric Piato,dottec cor» : 
pus habcmus,animufqae noftcr tantomalo cft ad* 
miftus^nuquamucru bonum confcqui potcrimus: : 
impcdimcntaenimjpeneinumcrabilia corpus prse* i 
bet.ut Pinandcr Trifmegiftus zffenucu cnim igiio-» ; 
rantia in mcntc fit mcns in anima^anima in fpintu^ 
fpiritus in corporc>qui pcr uenas 3c artcrias, fangiu- ; 
netnque ac ncruos dcduaus,antmalundtquc cier^ : 
jnolemque corporis fu fpeniam fwftin ct atquecircu i 
fcrtyfcnfufquc participes rcddif: fpintuum aute fub 
ftantiaeft,tcnuisfanguiniscxhalatio uaporofa, qu^ 
in cerebri ucntriculis tanqua in domicitio^ manet;fi* i 
uc prima eoru origo fit in ccrebro^fiac pottus in cor i 
disucntriculofiniftrogcniti,adcercbri uentriculos i 
deducantuf, ut in illis taqua in proprio organo fuo 
fongantur munere^uirtuceque indc corpori uniuer# i 
fo per ncruos difpcnfcnt. Nequit enim ita prompte; 
pronutiari,utrum uirtus ex cercbro,mebris per ner 
uos iniiuat:an fpiritus fubftatia ufque ad fcnfibilcs : 
mobilcfque particulas proficifcatonaut aliquo ufqj i 
per ncruos incedat,ut uchemcntius ipfos imutet:dc* : 
tndc aftia ipfa ufquc ad membra mobiliadiftnbuii 



1>S S A N. T: V E N D A . 4*- 

CMr Quia tamcnexperiaitia tudemus, qood ubi ali^ 
:^|Sl>alte meduniB uenebra abfcmditur,ftatnnm 

^ores ois partes motu priuatur & fenfu. quia t^ 
jienii aliqui adeo funt exigui , ut <i«ruibus per ipto» 
-Bonposfitpatere aditus.ideouerifimiUus puto, uir- 
«utem per neruosmembris influer*;, fpmtum iub. 
Aantia manente immota, Qaemadmodum enim la 
rambienteaeremi«x foUs fpledoreprofictfcitur qus. 
■dam qualitasin omnem aeris pattem diftnbuta, ip- 
!fe folis f ubflantia permanente immota.-tfa & tx tfitt 
!tuu fubftantia qualitas quatdam proficjfcnut m om 
nes nemorum partes diftnbuta . ipfis fpmtibus im- 
-tootis.Sicuti etiam interpofito aliquo mter fcUs Iplc 
^oMm& a«rem,aer ftatim lumine priuatur.fic mter- 
pofito aliquo inter cerebru & neruos , ammal Itattn» 
«riuatur motu-ut in refolutione neruoxu & apople» 
«a uidetur.Quod fi nerui.qui ad oculos^eruenmt, 
fatis confpicuos meatus habent; non propterea m o- 
mnibusneruis.eandem efle uiam putandum.nequ« 
fi fit, ftatim per eam (piritus tranfmittuntur .• neru» 
^im manuu,peaoiis, & aurium. ab fpmalt rneduU 
lafenfum recipiunt . Medulla uero fpmalis adeo ett 
:<»mpaaa fubftantis, ut nullo modo Corporeis rpf 
ritibns aditum praebeat. Sicuti ergo neru» manuum^ 
pedum. & peaoris. non egent prstentta fptntuum. 
-irfao fimeantur munere.ita neque ala quicunque, 
<am omnium par fit ratio. Prsterea nerui utfoni.c* 
^«ipropterea faa» funt. dicet aliquts, ut obieaorum 
<p?cies feu fimulachra recipiant.-anima enim nojiu. 
icai dere utfa alibi.quam in domictho proprio ma. 
«ens.uentriculis nimimm cerebri: P«P"P^"'?.^*' 
to.qua! translucidaeftu«lmiaqua.fpectes f«fi^« 
i laciJra obieai,tanquam per fentftram rK.p^, acfta. 
' ^ om de re uifa iudtcat.nifi alio fit magti "»t*nta:tunc 
enim fspe fibioblata non uidet. Neceffe .g.mr fo« 
' maeii.imimam oculi partem translucidam «2«;« « 
ds «pacem , neruosque uiforios P"^»'^* ' " "* 
jnen & renuu imagines menti in cerebn ueamcuw 



* c^mmmtcsLTentyiimm m fpinttbus patem etie^^ 
tic ^pjetieiuiR docmt Ipecula ^dc cof pora qu«cua< 
que terfa ac polita»in quibus rerum imagincs copti 
iiuoconfpiduiitut*Sed hac quomodoc unque fint^ 
fatfs nobis efl fpintus antmaies : pmnia animx mu* 
nera fubire^ac uelut inftrumentum eius etfe^aftum 
porro eft,ut men$ auxilio animx^anima auxiliofpi 
irituum^fpiritus auxilio corporis (uas p«r6ccrent o^ 
rationes,necorruptibileftattmincorruptibiii coniu 
geretur. Mcnf enimincorruptibiliseftdc incorporea 
(fiuc mentem,fiuerationalem animam dixeris,nihtl 
mprcr) anima incorporca ut mens , corruptibtlis ta« 
men ut corpus.Spincus corporeus quidem eft & cor- 
ruptfbilts ut corpmifubciliori tamen fubftancia pra? 
ditus.per animam igitur tanquam per daemonct feu 
mediatorem^mens corpori aUigatur;per fpiritus^tan 
quam per inftrum en tu m operatar anima;ne<ji cnim 
Trifmcgiftus, ait nuda mensyfccundum fe in terrea 
moie fiftere poflctmeque terreafitx huiuscorporis^ 
snentem adeo diuinam fufcipere pofictj tantumque 
sumen patibili conformatum corpote fuftmere^nifi 
snms 3£am uelut amidu aiTumpfi&r^nifi et aia qu^ 
diuina csriftit^uchiculo fpirituu uteretur.C u uero fpi 
lituu iubftatiayUt prsediximus^siguinis fit exhalatio; 
fanguis aute ex ^uatuor humoxibus « corpus nofim 
wmponentibus^ortum 6c augmentum duc2^:humo 
res porro quatuor^ ex femine uiri , & muiieris mm^ 
firuo ab inido in uterofiant ^ Bc poftfoetum in luci 
exitum^ex ciuis augmentum fumant .- in remine d^ 
mum uiri & mulieris meBftruo, Sc alimentis tpfis^bV 
liofiquid infit & pituitofi 5c fanguinei , ut Hippo* 
0e mm.4 crates inquit, quanuis in hoc plus , in ilio minus ne* 
ccflum eft,ut fpiritus geniti, quatuor humorum na* 
turam fapiat.& ut exuperanti humors pr^cipue fint 
fimiles . Mens ergo in corpus delapla ( pcr mentem 
autem rationalcm^animam fcmpcr intclligito^ ficu» 
ti per animam irrationa!cm)cum nifimcdiis corpo* 
xtis operari npn posfir^ui iuris amplius non eft^fed 



DE S A N. T VE K D a; 46 

<^lftltotti rubncicur^pulcfariqoe uiiione nthcmpty 
mcm:6bliuio autcm , i^a. imprO h'm$ eft ♦ Quicun* 
^t tgitur aut proptcr naturalcm intcmpcrie aut ad 
ixentitiam , {rtgidi fupra modum funt 5c humidt : U 
tardiorcs ad incclligcndum fint ncceffc cft : tardiore 
inim exiftcntc fplrituu circuitu/cnfus patdatim alla 
buntur,undc pigrida 5c mcntis focordia oboriunturi 
l^i uero calidi dt ficci funt, uelociorcs effe ad tntel^ 
^cndumn^cciTccftrucIociorenim eftfpirituu cir* 
cuitus^ad cuius impctum quocunque fcruntur, nc^ 
^ue cogttatioHu iiudus dctinerepoflant. Quare in* 
conftantcs hi ac fariofi funt , & qui fectlein iras fcr- 
ticfcunt.Qua cx re taquam riuuh^tra^ fuperbia , im* 
pudentia>mbirio,imponunitas,calunia>fciquitas,& 
fbror fcaturiunt,idquc praecipue , cum huic itttem» 
ferieicaput paruum accidit. Caiidis autem & humt 
dis,quodadfpirituum circuitus attinet,ncquc tanH 
his sut,ut pituitcfis & atrabiliofis neq; ut bilioGs pr^ 
dpites:luxuTiem tamen & corporis uoluptatcm inle 
ftantur buiufccmodtnaturae homincs (ut fata jpttt* 
guia fo!ent,nifi commodc educcntur) quanuts inter 
tntempcratos corporis habitus, mcliorcm fortiti sut 
conftitutionem. At qui melancholici funt,fpirttuum 
circuitum tardum habcntrconftantcm tamctt,& mi 
nimc offufcatum i quaiem dicunt habuiiTe Socrate, 
qui cum aliquando in cogitationem quattdam inct- 
atflet,ftetit cogitans eodcm ueftigio a matutino tcm 
porc:cunquc cxplicare id quod cogitabat non dare« 
tur,perftabat cogitans^ncquedimettcbat, & iam me 
ridies eratrex longa tamcn cogitarione , fpiritus his 
fubfuriofi £unt, ac infaniei proximi:3f fxpius mete 
ac lin^uam , multo magis quam illi qut Corybatum 
moTcfcrtitur,adfoturoru pr^diftionc c6citat:hab& 
enim metacholic!,Ciceroin^r,ali^djn animis prcfa- 
gies atquc diuinu. Vultu cria interdu hi cotmere no 
pofsunt , quin fpisituum reuolutioncs manifcftent: 
nunquam enim funt fionte fcreno,fed aut moeftt, & 
, tacitumi,aut meticulofi uidetur, aut odia homines 
L, profcqui,mutridcrccumdefipieiitiaqaadam.* nam 



I O.V A X V E R D I 

Spm^^^i*^^ nQCitx^ rijym iamen aiiii tneftum: 
buudi ,etiamiism,& honom cupids . & finguiaxiusi , 
opmiomiiii aiiator«&;(juod fi ^pado o|>!niocem ali* 
fiuam imbiberint^omnibus rfilifttSjiHi inhasrcnt. Vn ; 
di uulgus infanos illos .putat/icuc Abderitx Dcinq i 
critum^cum tamcn (apieti$fimus cffijt. C aetcru^tem- ] 
p^mcntum hoc fi plurimum modum excedai,in{a ; 
Jiiam &c!t , melancholiam a medids nuncupatam* 
Sicutibiiiofum,an!tnidc!inUGi,phfcncfim, diaun^ : 
pituitofum,fQCordia/cu mentis hebetudine.Quod i 
platoinnuens inThimeo.dixit aercm^& infcftapi* 
tuitam^amarcs item, fclcolquc humorcs , quandq 
aberrantcs pcr corpus non exhalant, fcd pcr uifcera 
leupluti , uaporem fuum penctralibus animae ipfius 
infundunt:languorcs animaeuarios &magis&mi* i 
lius,tum plures,tum paudorcs efficcr c, difficukatis ; 
nempe 5c mclcftiSB , audaciac rurfus & timiditatis. 
Proptcr corporis igitur affc&as,animus in improbi- : 
tatem plurimam incidit.QuatC nulla modcratio aut 
immodcratio ad uirtutcs & uicia maioris momcntt i 
eft, quam qu3E animas ad ipfum corpus eflc uidctur* i 
corpus enimfigrandi & pinguiori moie fupcrcxce* i 
dat,pufini ucro cxiguxquc cogitationi animi copu» 
lati^ . Cum geminae fint ia homine fecundumna ! 
turam cupidstatcs ; una quidcm corporis , alimcn* i 
jorum & dcliciarum ; altcra uero(pcrid quod di* 
iiinisfimttm in nobis eft)prudcntiae; tuncfanepq i 
tcntioris illios praeualcntcs agitationcs , quod fu* 
um cft,adaugent: quoducro animi, hcbcs, indoci* < 
lc ac cbliuiclram rcddunt: atque ira afFc^um animi i 
inaximum,impcridam nimirum,omnium uitiorum i 
fomitcm gencrant. Quaccunquc enim animifunt 
5tffca:iones,hinc podsfimum orjgincm ducut,quod \ 
licrum booum ignoramus; multa ucro qux rc ucra , 
^nala funt,il]iu£ Joco sppctimus. 

De commodd anmi educdtiont, 
Viunc tgttur urrorem animi^tenehtaf^ue necejft efii \ 
^mradijfeiismtclMadaitlaMeh^ 



. „ D E S A n; T V E N I> A r , 4t 

Wllmdpiohuius igaoramiaB caulam aflero paf# 
i^tim malam corppris coaftimtionem V( «jaaia 
liuclufqtEC quo adfieri potait corrigerc jH^uratu» 
intii)paitim malam^ac ilfib^ralem edacationem;iii 
qi^ re maxime culpandi rant reipubltc^ gubernato 
y<S;;qut,ut feptimo i^ legibus al^erit Plato^diuttianr 
cupiditate,cxteris omnibus n,egicais , folutnoda rc 
priuati cmzt : ad idque mcubere saimos duiu feci» 
iint,m nuUiprofHis rei , niS pccaniis accumulandis 
dare opi-ira posfiat.Qusre iafatiabiUauri & fi^g^att 
cupiSJtste,& Boneila paritgr ^ kihonefta artificia & 
ftucBalubetssfif?!^ am|>!eau£UT.-^ ruiduis feout, & 
uc^s^Gdc eeSirid habeat^ut pecunias cumuiet,qal 
bos fiibmin:ftr^ibuS;,i2elatl irr^tioa^bilia aaimalia 
iremriac uer*eri inferuiunt: hcx jncuam eft cauCa, 
titneq; aliud quicqui pr-sclarCjScc; rehelilca ciues 
magnifice ex^ctac:red ^ui satura mod^^i fuat , ad 
mcrcatura,nausgatiofiem,uilii.<^i2tr ^Bintft eria: ^tiijai- 
riles 5t gcacrc^,ad farta^atrocibaa^fecriegta, mlidi^ 
as, fcderaque tyrannfca fc c6'J-^rtit>cui cum bene a 
"natura coiiitutt faetint Vinforlices tsmea sa-2a cd^ 
catione euaferunt.S icuti igitur edacsr^o mala^coffi 
tutionem bonam psrdit;ita bona, no felu iQtempc* 
taris corporis defidcriis refifiit,f^d^ 3z Jtm ipSs do- 
minatur ; habent enim non miasmam uim aftra fu* 
pet coi^ora noftra , quod fatis luculentirr infinuat 
phrygiusille Acfopus eafabula, cu3narrat,quea^ 
admodum filium ^^dam fenior hsbcbat , gencroii 
mim 3c ucnaticorum canum amatotem;hunc cum 
pcr quicte uidcr^ a leone trucidari,terrltus,ne fom# 
nium bocaliquandofcquer^tur euentm, domum 
fluandam inftrujcit politiisimam , m eaque dcpinxst, 
ad d>lcaationcmfiiii,omn€ genus animaitu,in qui* 
bus 5t leone ; adolcfccas hsc iafpidcns^eo amplius 
mojeftix contrahebat;quad3m ucro uice leoai pro* 
pius lbns,inquit;Te proptcr d trucuicntifsima ftra, 
i ^ ptopier inane fpmntum patrii in hac domo afer 



t 0- V A ^, V^E a. Jt ^ , 
^ot^^eitit m oirccrc: 3c haec dicens, manu paiitti tnm 
cpfsfejoculu lconi eruer^ uoiefi$:3cclauo <jui ilHc fot [ 
Celatebat^offcndit; qua ex percufsione manus ernar* ; 
<5ik , fuccreuicque fanies , ac fcbris lubfccuta eft , & , 
breui adolefcens eft mortuusHta leo adoiefcentc oc« i 
ci^t»nihil adiuuante patris fophifmate, Ad quc fen» ! 
fcmsopbocles Tirefiam , regi Gcdipo'refponden« i 
€em,intro4ucit,dum mortem illi comn^narctur^mfi ( 
lumine oculorum elTcc orbatus; 

t^^^B^arcaahs te ferdar , haudjimtmea. 
ConfirmaC item hoc Ariftoteles quarto Metheoro# i 
xum, du dicit mundu hunc infcriore fupeiioribus ia \ 
^onibus propterca continuari,ut jnde uniuerCa ma» i 
china gcbcrnarctur. Gubernationem uero hac, fcu 1 
cacloru ordinationc, Trifmcgiftus uciiiftifsimus au* : 
thor,fatu appcUat, cui corpus &amma fubiici dicit,* 
«on tamen mentcm : hanc cnim fupra fatum ponit^ i 
aiftrifque dominari dicit. Commodc igitur afiimum i 
educ^bimus^fi pucros ftatim natos^uel a primis ipGs | 
inciinabulis,pacdagogis c6 miferi m us,qui ^ cau n axua i 
xatm aperiat;& fuis cos derydcriis fruftxencur/atuque : 
ipfum fuperare cofulant^ac ia qux noicnf,incurrere : 
feciat Pac dagogi porro hi erunr^qui no curiofi funt, i 
jno amaraienti obuiantibus , fed appoiiti ad reipoo» i 
4eadu,graaes aducr Ats rci^ftcc€s,lbicrtes ad iui nmu 
leSj^dfiimiliares affabilcs^ad ccteros teperat ^ad fe^ i 
Cion^ taciturfii^ad tacenda animo coftanti.Sc fe cod : 
jieat^y ad tcpus appofiti, ad occauoac atripieda ac* 
Comodati^ad uiftu frugales, ad tipons expeftacionS ; 
j^atientes^ad fcrmoncs eafpediti,3c qui rebus adaera* ■ 
non commoucantur. Nam, ut Thcognis inquit, 

'Bare ; qui eximium- pettore tmmen hahent . 
i^anque hon^ a cam condtfces flmma , pra,m$ 

^tftt ^qupi hahet mens tm confiij^ 
Huiufcemodi igitur hominibus puen funt commit» i 
^ndi-nihil enim aliud nobis dolorem infert > quam i 
fiuftritri iis qu^ appfftimus,& m que caderc f agimus i 



^^tkrere. Aflaeti porro pueri uoas firii^ari , um no 
^^cemur |Mria^i« inakeoim praeteacis optnio , noa 
^ck tritetamstfi receas^ChrySppas iD^amom&e 
^m tmmo<yctim Sc peregrinum iabico irr oeas y H 
irisceiefe, ^c^^eteribas opiiiionibas fabito rece*i«r# 
fiictr^Gcqae uiolearia fubita dolorem infert. Vfitatii 
li^o 5c cofuetam, inueteratumque^ aut nullo paclo 
fonsutat^aut parum admodam. Siigitur a priacipia 
meminerini paeri omniam affeftionum^in quas ho* 
mines pcflunt incutrere, non dolcbunt poftea, fi ia 
eas inciderint;Gcenim non dolait Anaxagoras, cuat 
^uis ei fxHum morcuum nunciauit ; nouerat enim fe 
mortalcm procreafic. Sic cuam Euripides Thrfeum 
[oquentem introducit: 

K fifkntt qi^damioilusegiif 
\n cmAs mdmmn 0^ calamttates inMi : 
A tqtte exulem me prof&fm a patria mea^ ac vMfiu 
Immatwras ^ ^ masm^dasalias» 
Vtjiqitidfpaterer ex ijs, tp£ paiamram 
jiUqiMnd^^ammummnm&rietenttecemia: 
^ $ic €tiamtEudM£im», 

Si hic primaseffu mal^rum iies min^ 
* 'Etnondi^uexarerinL^oTthiiSy 

^srfan nntterer^ t^ pdfm iugOy recens 
- Sithiitusyexcutiensfreni^mft&fceptmtns^er: 

Kt nunc malis ohiurHi & tncah», 

Hoc itaque modo pacdago^i pueros inftruct: in adut 

tis uero, ia phyScis raaomDUS omnes animi affiCtui 

uiaiperabunt; rerumque omnium natura oftedent, 

; IK omnia momentanea lunt & fruftratoria , & piiiri- 

morum maioram origo^utfajpias quae magis apped 

mus,maiori cam noftro damno ^^m. Hortandt etia 

fant, ne grauius comoueantur rebas fecundis male 

, rum : qutp pc quae breues 5c fagaccs funt , & maiora 

i iilis fapplida pariant . Cam c comrario , homirit* 

I bas mtam cum 6dc , iuftitiamque colcnttbus nihtl 

I mali pofsit eaenire , neque umis , neque mortuts. 

I Admoaeadi adbuc , hominibus mentis portio* 



\ 



, i o^y^ A |. y s^ P I 

mmih* Wamiin«oruMmcoi^der«^t,cpi:^Q)risqa^^ii^ 
- i:crQ,morti5 c;^ttfomeifs cpgaorc^t,admQn€p4j; % 
4awd fi qnh hoc robore ammi lu^ atquif hactttdQU 
iiirtutis $c contiapxim^nt rcCpoat omncs iipiupjatcs; 
omncm^ue utt3p|ugp curfttm jn laborc corpQris,^s 
qucanimicont^ationc con6ciat*quemnoa^ut^ 
jion remisfio,non scqualium ftudia, npn ludt ,noa 
conuiuia dcl?acnt;nibil in uka cxpc.cendum putct, 
I nifi quod eftcum laudc 3: honore coniunfl:um ; i^ 
" proculduWo diuinis quibufdamboni^.inftruausi. 
. atque ornatus eft;CommfmQr^re itcm dccet^ quo4 
ibidem fempcr ucr famur;ncquc uUa unquam uolu* 
ptas uiucado procuditur ; fcd dum quod dcfydcra^» 
3nusabcft,td cattcr^omniacxupcrarcacdimus :cu 
«cro iam id contigitt ; aliud ftatim appctimus,ficque 
scqua fifis totp uit^ curricuio nos decinct;&,quod G 
fcircnt bomiacs pondus animo ineflc,quo:rc conti- 
^uo fecig4t,caufamquc inqiwrcrciu,pndc tanta ma* 
li moles pcftori incul>it,baud ita uitam multi ducc* 
^cnt;ucluti nunc uidcmus^<j?4pqoid fibi ucUnt , nc# 
fciut locum tamcnfcmpcrmu^rcdcfydcrantrcxe* 
tint f^pc ex acdibus molcftis.ftacimquc iedcunc;ni* 
til cnimJnciius foris inucniut; currunt quandoquc 
in rus precipitcs,quafi quid m^gaum ibi feauri;ubt 
;idfunt,aut fpmno fc ftatim committunt & ignautac 
aut ucnationi , aut pr^fcntibus fatiati ; iccrum ur# 
bcm reuifunt;6cquc fccontinuo fugttat, At cum no 
posfintquicquamrcpcrire, quod appctitui confo», 
»ct,triftcs,magis fc cxcruciant; proptcrca quod mor 
bi caufam ignorant^ncquc cognofcunt tcftudincum 
hpc corporis figmcntum uicium cfficcre,quod tccra 
quafi faporc quaecunquc iotus f ccipit , confpurcat, 
uclati tabidu doliumjnosquc appctcrc fadt ca, quac 
iiuljo modo cflcnt nc cogitada qaidcaj,si igicur con 
fidercnt appc:itum noftrum infatiabilem cfle,ncquc 
tmquam l^omincs , quaadiu ia corporis terrca fsec^ 

f umus» 



1 1; D Ef $ A M . T V E >N D A * 4*> 

?;^^^pj$ app€titum cohibcre poflc; quinimo quod abi 
■ ^mum aliquid pofsidcmus , ftatim acluti rem nuU 
lias pretii defpicimus. Si, inquam, h«BC confiderent, 
nunquam animum inducet, ut appetant quse fciunt 
poftmodum derifuros. PraBterca docendi funt,qudd 
qoae apudnos magni momenti habentur etiampol 
fefla ut corpus,diuiciae^h onores^gloriaB, dignitates & 
prindpacus,omnia breuia^f ugacia^ac nuliius mom^ 
ti funti& quae ne minimum quidem corpons dolore 
fcdare ualent . Nam quis nonuidet formam elegan* 
lem, labi ut umbram, ftatimque fencftutem orbam 
fuperucnire , in qaam^ ut in principio Ubri diximus, 
quicquid imbccillum fragileque natura eft , influa? 
Quis etiani non uidct , aegritudinem uel unica die 
corpus imbocille & turpc reddere , facicmque illam 
horrcndam,Hippocracicam diaam, ftatim prioris lo 
Cumoccuparc^Nonneprincipatum ftatum mors,m« 
cinus hofpcs^tyrannus aut familiaris adimit? Noime 
hpnores Eilfus teftis uitiat,pofiefsiones fur,aut potc- 
^ior aliquis furripit?neque ullo modo haec eSugcre 
poCumus, quantumcunque caute uiuamus : nam in 
noftra poteftate non funtjgnorantia porro maxima 
eft,propter ea triftari^qu^ in tc non funt.Continuo 
igitur ubi aliquid appctis , di£cc conGderare , utrum 
circa ea fit quse in noftra poteftate funt.Quod fi cir* 
ca aliquid^quod in nobisnon eft, fucrit : promptum 
efto,nihii ad me. In nobis porro diximus no cife cor 
pus>honorem,poircfsiottem,gloriam,prindpatum*& 
imo ucrbo,quaECunquc noftra opera non funt.* qu*e- 
pmnia propterca non funt in nobis,quia noftra ope* 
ra nonpoiTumus ea acquircreSiquidemcorpuspri 
misillis feminibusualidisindigec,habimdine £ana, 
bona edacationc,exercitationibus,lods,aere tempe 
rato,aquis dcmque & alimcntis falubribus : Haec au« 
tem omnia ncque acquirere^neque d^cllcre pro ani 
ini arbitrio poflumus. Poffefsio itidcm ad acquiStsoa 
nem multis cgct auxiUis,ad decremcnt um^innumc# 
li^ potentioribus fnbcft, Gloria piseterca fcu hqnor 

G 



I O^ V A t VE BC I 
in aobts non eft , Ucct caufas quafdam jpG pracbea^ : 
txms , uetum inoplQantibus fitum*in ipiis iiquidcm : 
^ qualiacunque uolucrit cpinari.Horum igicur ap- 
peticumlongcpropellereoportet.-neque enimdefy ( 
deranda nifi quae perfici noftra opcra poffunr,& pro 
hiberiunquamimpediriuencqueunt- Huiuicemodi : 
porro diximus cfle,opinionC;,conatu,appetitu,&: de« : 
clinatione;& uno uerbo, qusecuq; noftra opera per» 
ficipoflant; hi auc funt omnes animi motus.Pr3Bce* ; 
dit porro opinio, quae cogaitio eft rationi confenta* 
uea 5c homine digna:hanc fequitur appetitus, (i lau« 
dabilis & amplcaenda. uidetur.dechnatio» fi repre* i 
he0fibilis.Tertio fequitur conatus propeUcdi,fi ma* 
la fit opmio; acquircndi, fi bona. in his autem nun-i 
quam appetitu fruftramur ; libere enim appetimus, : 
atque nnnchoc,nunc iUud profcquimurproanimii 
aibitrioiin hoc enim rationabilis homo caetcra cun* i 
fta animalia fuperat ; na cum animaha bruta corpo* 
lis appetitui obediant & feto^hoc eft^caslorum ordi-: 
iiationi fubiiciantur ; rationalis homo tamen , folus- 
eftappecitus dominu$:3c quanuis id quidem patitur» i 
quodf^um inftituic, non tamen eodcm modo quo 
csetera animalia,& irrationales homincs; imo ab im- 1 
probitate altenus,cum fit bonus,pat:tur mmime ma : 
lum. Corpus enim quaecunqut defuper ordinatai 
func , cffugerc haud poteft ; mcns tamen mutari in 
meiius poteft:etiam contra fati ordinationcm , cum i 
faco fic fijperior; quanuis fatum mcntem plunmum : 
ailicit , atque ad corporis appecitu trahit. S cd neque i 
ex hoc credas , omnia corporibus hominu fato cuc* - 
aiiirc ; mulia cnim hommibus eueniunt prsetcr fetu, ' 
prxterque rationem: aut ignoratia noitra,auc incon i 
fidcratione,qusB omnia conGiiofaale deciinari po{* ] 
sut.Qua ex re fie^ut qui araficia aut nSintfteria fiiiiil* 
lima fundameto fibi a natora miito cxerccnt,iila per ; 
fedifsimc attingat : cotra ucro qui adaerfus fati uim 
curas negotiaque imedunc, nuqua illis res bcnc fuc : 
<edant.Sed de bis ha&e2iiis.Saus td nobis fit^aaimu . 



«c^am libcre appctere,ncqu« frttftrari appetitiom* 
bes pofTe , filqux intra fe tantu funt , deiydcrauent,- 
Bsec cnim omnia libcra funt, ncquc prohibcri impe 
airiuc poflunt.Nam quis obfecro prohibcbtt qucm- 
piam , hoc aut illo modo opinari^aut appetcre hoc, 
uel od:0 profequi ? Sic igitur inftruere oportct luue* 
ncs,fi uolumus:ut cu iam uiri cffcai, Cubtrc laborcs 
incipiunt,ac difceptactur , quod potifsimum uiuedt 
aeercdiantur iter.non ad mercatura,non ad turta & 
lattocinia/ed ad ftudia phyfica & theologica , & ar- 
ma pro patrix & parcntu dcfeafionc fe conuertant. 
Oftendimus qaibus aerunis hominu uita cruci^ur, 
inodu et quo bono animo has calamitatcs perfenc 
pofsimus, cx animi corporifqi comoda educatione. 
Cseccru fi nihil ia hoc libello confpexens, quod no 
apud alios liceat inueftigare , dcfine miran obfccror 
na fi fanitas duplcx eft^animi nimjru & corporis, du 
plcx inueniedi uia,has inueftigarunt ucteres. Akera 
porro Chriftus dominus nofter ad ufum rcaegit; aU 
teramHippocratcs diflfcminauit : Galenus diiatauit.- 
Paulus in ordine reduxit;Moderni cxpofuerunt; qm 
poterojego quicqua profcrre , quod a fenioribus no 
fit pronuntiatum ? N eque propterea tamen fine ma. 
ofto emolumento bunc perlc?ifti Iibellum,ubi qa« 
tunque antiquifparfimdixcrunr,tanquamccmpea 
dio quodam coUeaa reperifti : quaedam adhuc da- 
rius dilucidata ac confirmata rationibus . Quac qui* 
dem fat f ibi elfe certo fcio, ad corpons & animi fam» 
tatem tuendam, cum cximis eruditioms patrcm^us 
fortitus , qui te prudcncibus momcis femper imbui 
curauit , ut talcm dccuit patrem . Quia tamcn lcio 
difficile e^e , praediaa omnia ica adamuium oaier- 
uare,ut nufquam errare contingat : tdeo lam me ac* 
cineo , de morborum curationtbus pcrcractarc , ne 
tibi , magnanimc V £ R A L L £. cui aiias mhil 
V dceft,umtas unquam dceil^jpoait .Interim uero, 
k demcnti{sime P R l N C £ P S , jUud a te peto, u£ 
hos ingcnii mci ftuaus , qui iiagulans beacao* 



I o* V A L '^ E a r> 1 

lentix ac fammae crga amplitudiiicin tuam obfcr- : 
uaati3B, pcrpctui funttcftcs futuri, pcrlibentcr acci» ; 
ptas,mequc tibi dcdinsfimum^quam commcndatif* 
fimumhabeas.Dcus Optimas Maximus tc incola* - 
mcm acquc faeliccm quamdiutisfimc fcruct > ut pcr l 
tc ftudiofi ornari foucrique perpecuo posfint. 

I N I S. 








1 N D E X E O Bl V M (ly AE 

hoc lihdlo contimntipr * 



Jiidefcentes phrima egent : 

' respirattone 4^ 

Aiolefcentum mSius 14 
Aduhi quomodo educadi 4^ 
Aer contrarus non refiSiit 

Ker temperatus %7 

here extjiente temperat&y C£^ 

tera omnia moaerate aaJn* 

henda 4^ 

Kere djjiemperato^omnia tm> 

mUftanda 40 

Kens dijfetenti^ fecundam 

tempora 3S 

Kertsnece^ttas 3^ 

Aeris magn^ mutationes ma 

he 57 

Aeris peflil entis medela 41 
Aeftas O* autumnus humidi 

quos morhos f^ciant 40 
Keflasficca ^ autumno juhfe* 

quentehumidoj quos mcr^ 

bosfaciat 40 

AeBate qmmodo ttmetan * 

dum 4^ 

Aeflatis uiBus ^4 

Affectionum animi coi^fa 44 
Ahmentaeadem meliora^ 

peiora fecundum dtu^rfas 

regtones 7 

Ahmenti necefsitas S 

AUmmttm corporhjfoj^uis 



Ahi fluxus temedium iz 
AUmentumquomodo in nu* 

trimentum uertitur 4 
Alui egefliones oftim^qu^c 

20 
Ahhpccrementa antefecutk* 

dam diem non expelluna 

tur 20 

Alm cmsitpat^ remeium 

22 ' 
Ambulationis matutin£ corth 

moda 34 

Anima c&rpori confenttt 

Animalia frequentius C€» 
euniia citius intereuni 

24 
hmmaUa caUda ^ hu^ 
mida uit^funt long£U£ 

17 

Animaks fpiritus ex qmhus 

funt 56 

Animi affeclionum origa 

47 
Animi affettioms flurimi^ 

c&rpus aherant 44 

Anmi affecHonum dtfferen* 

tt^ 44 

Animi motus in nohis fmt 

49 
Animi affeBionum curmi» 

Animi motus &rdi» 45? 

a I 



Anmlfoniitslnefl 43 
Ammi&s hhere afpeM 50 
Appeittus infatiabHisl 43 
Aquamm iijfetenti^ li 
Aquatum corrigedamm ma^ 

dns 15 

Aqu£ hm£ initcta 12 

Artis necepitas unde 3 

Asltafupta corporaUimha 

hent * 47 

Affirationis imfunt gene» 

ra 37 

Atbleticis \ inlmca uenus 

24 ' 
Auftrinatura 38 

Autumnusjiccus/sftate pr£ 

ceiente Jicca , pituitofs 

frodefi hliofis nocep 41 
Autummui^us 14 

Amumno qucm^o equitan' 

ium 41 



%alneorum natura 53 

'Bihenium mn tft extrA me» 

fam lo 

iihere parce inter comeign^ 

ium quihus comfetat 8 

^Uem purgantia 16 

Jiihs quare ad intefttna reh» 

gatur 20 

B«2iV iniicta 26 

Hdis i efl jangms fuperflue 

coElus 20 

^iliofi cihi qul i^ 

ZiUofi tem^tta .€»ti iniicia 



E X 

Zilio/l cihl indlcia exfapote 

16 
Ziliofi lente exercenii 3 4 
Biliofi m aere fri^do uesli* 

hus teBi iormient: 30 
^iliofis intiia aduerfa . 

Biliofis fomnus quomodo co* 
fert 50 

'Btliofis a<pi£ potio compe» 

tit i6 

Biiiops qui cthl fu^endi . 

his in die comedere ^quihus 

competat 12 

hirriinatura I^ 

Bore£ natura 37 



Calidi ^ humidi temper^ 

mentiinitcia 17 

Cidtii natura 37 

Calor inappetentiam facit 

22 

Calor naturalis primum esi 
an'm£ inshtumentum* 3. 

Capitis ieftuxus quot ^gri» 
tuitnesfaciat 15 

Cafirata animalia fatu» 
hriora funt non caTira^ 

tis 24 

C£na qwhus maior praniio 
^ quihus minor compe* 
ttt n 

a C£na deamhulandum • 
22 



Cmhumfu^antia 26 
Ceruifi^ natuYA I3 

Cihifacilis cotUoms qui . 
8 

Cihi fripJi & ficci qul f 

17 

^ Cibi nox'^i€ttamfi hene com 

coquantur,nocent JJ 

Cibi non a forti calore con* 

coqmntur.fedatemfera» 

to 30 

Ctbi immoierata apfetentia 

unde 21 

Cibt ex quatuor humoribus 

conpant S 

Cihifortes nifi aherentur^co 

medendi non funt 45" 
Cibt fuperflui nocumenta . 

9 

CiU mediocres omnium pr£ 
fiantiores 6, ^ 11 

Cibi in uentrtculokuem mu 
tationemfuheunt 9^ 

Qihi noxij qul 6 

Cihi difficihs coclionis qui • 

8 

CiU fortiores quomodo mi* 

ttores fiant 7 

Ciht honi innofportune co* 

mesii nocent 

Cibi honififlus iufiofuman 

turj nocent 9 

Cihi pr^fiantiores qui S 

I Cthorum uarietas uitanda . 

i ^ 8 

j Ciborum certus tirminus no 

\ fotefiafcribt 9 

[ fuper Qibos mali fucci uint^ 



EX 

meracumhihendum Z 

Cthusnon affummdus ante 

difceffum prioris euentrl 

cuh 10 

CoBioquid lO 

CoCiioms indictum Z9.et,%t 
Coitus quibus prodeji 14 
Cotttis capiti O' neruis ma^ 
ximt nocet z^ 

Comedendihora 9 

Cvmedendum citrafaturita» 
tem 9 

ConcuJ^ionum wres 32 

C oncuhitus utthtas 2^ 

Concuhiius fanitati neceffa» 
rius non e$l 24. 

Concuhitus nocumenta 25 
C onfislentium utclus 1 4 
Curfus eff^clus 52 

Corpora duplicitsr afficiu7> 
tur 4 

Co fpora impura quanto ma 
gts nutrisymagis Iddts lO 
Corports hahhus optimus , 
pmculofus 9 

Corporis adlucemam com^ 
faratio 4 

Corporis ^ animA mode* 
ratioy magni momenti efi 
46 
Corforis continua diffolutl» 
mtan non potcSi 4 

Corpus aliiuT non ex his 
qu£ per os affumlt^fed ex 
his qu£ in uentrtculo con^ 
-coquit ^ 

Cprpus mdorum eft ^rigo . 
44 

C 4 



Coff usfato fuhijcitsir 
CoTfus qttibits egeP 
Cmem conflrtngentia 14 



49 



lyecrepitorumuiBus l^ 
J>€pierania non fmt qu^ 

haheri non pofftint . 49 
"Dejtderantihm aUquid qmi 

conjiderandum 4$ 

DoBrina fola non reddit me 

Uoremhominem . 5 

"Domefiica animaUa a^/efli^ 

bus humidiora 16 

jyolere mhil mfi fuhitumfa* 

cit 4S 

Ttolorisduje cauf^ 4S 

jyormiendi temfus 25 

jyormientes ueTHhm tegan^ 

tUT H 



'Eiucatio ^eruiitio homU 

nes reddunt meUores 5 
'Educatio praua honam con^ 

fiitutionemperdtt 47 
'Erudiendi modus 3 

Exercitatio quthus uehemen 

tiorfutura 54 

Exercitatlo fecuiil £tates 34 
Exercitatfomquislocus con» 

uenientior 31 

Bxercitationis necesfitas 

3i • 

Exercitationis hora 51 

i.xercitatis mmiumqu^fa 



D EX 

cienda . 5^ 

Exercitationem ie amhula» 

tiofequatur 34 

Exercitationum tria genera 

Expirattoms utiUtas 36 

Exercttationis meta 35 

Exercitationis fpec tes 3 2 

Exercitationis commoda 3! 

ixpirationis commoda 3! 



Eamem quifacile ^ qui dif* 

ficile ferunt ^ 15" 

Vames omnihus naturis no* 

cet 10 

'Sato non omntafunt» 49 

Eat um mentem a Uiat 4 

ilamma quid so 

foUiculushepatis <^uare'hile 

atra]nt 20 

Vrtciionis effeiius 35 

Erigidi ^ humiii cihl l6 

Vrigidi natura 37 

Erigusfamem concitat ZX 



Qulernatores in quihus cuU 
pandi 47 [ 

H 

J^epar quare ylurlmis com \ 
fiatuenis t6 \ 

Hepaus munus 2 D 

^ime quomoiQ equitan* 



a^me per mfstu^a, asiaie 
per fitperiora pitrgandu,m 

2S 

^yemis mBus ratio 14 

}^^€ms Jmmida 3 uere fu^hfeo 

qujentejiccQ 3 <pos morbos 

faciat 4I 

Ttiyemsfcca fuhfcquente ue^ 

reliumidQimos morhesfa 

ciat S8 

Hfppocrates primus meiici* 

nam dijfemmamf SO 
YLominem meliorem non red 

ditfola doctrina 5 

Homines hominum caufa ge=s 

niti 5 

}rLomines qnare magis quam 

C£tera animaliacruMta^ 

tihus tentantur 43 

VLominum generatio facilh* 

ma^ eiufCatto difficilis 1 
Viomoin quo c£tera fuperet 

animalia 49 

Homo duas hahet cupidita^ 

tes A^ 

Ho?»5 quGmoiofata fuhijcis 

tur 49 

Vxonos non efl m honorata 

49 

Humidl natura 57 

^umores ex quihus confiant 

4^ 
J^umores quando corpus afs 

fligunt 10 

Humores fuperuaad quihus 

l&cis euacuandi 2? 

lHumores quomodo reficien» 



t X 

Humoris deficienth indi » 
cium 1$ 

Humorum proportio certa 
i^oratur 2S 



lnndpetentj£ remdium iz 
lncontimnti& effeBus ^i 
Inexercitatis qu^ uita ducei» 

da IS 

Inedia totum corpus eua^ 

cuat 27 

\nedia fanis hominihus no^ 

xja ^ 

inedi^ atque repletiones ma 
xim£ynaxi£ , 9 

Jfrnoranti^ caufa 47 

Infpiratioms necej?itas 36 
Intemperantia m pottone , 

quam in efca tutior 5 
InteTiinorum utiUtas 19 
lnuidi£ effeclus 44 

lr£ ejfeCXns 44 

Iter conficientes quamodofc 

haheant ad aerem 4* 
Itinerihus qu£ fint apttora 

tempora 4^ 



taboremfacile ajfuetus fert 

33 
Labores cih^s antecedanP 

taf^itudims ex Ina^^lone 
caufa 24 



JtafsUuMms fhl^monojh 

caufa 23 

l.afsitudims ualorofd cura^ 

tio. ^ 21 

Ijzjsituiims Unjju£ cura* 

tio* 23 

luifsitudinis ulcctof^ caufx 

12 

Laffitudinum gemra qua^ 

tuor . 22 

l.afsituda imema morhos tm 

aat 22 

X.€ues ctUqui s 

JLtberis prccreanSs Umpus 

opportunum* q 

Uemsofficium 20 

Loci affeBi fnus cmfideran 

dus 21 

tuH-d effeBus 35 

Lumms natura 37 

M 

H^lus nem$fponte 3 

Medicamenta ietuno uentri* 

culofitmenda 2^ 

Medtcamenta firtia qtdhus 

exUbenda 27 

Medicamenta fortiora exhi» 

henda , quo pars mao-is a 

uentriculodtTfat 22 

Hedscamenti certa quanti^ 

tasfcirtnonpotejt %y 
Hedtcamentis ^uando non 

utetkdum, 23 

Medicamentis uere utendum 

Mediorum tempQrum m» 



tlus ly 

lA,emhra quthus locls purg<n 1 

tur 21 

Uemhrorum cauitatis mtt^ '■ 
nus 21 

MendionalesltenuioriuiSlu f 
eo^ent i ? 

Merdionales , <zg»^ ^/1?«/» 1 

y»»f* . 14 

Hontana domefltcis ^ ca» ' 

lidtora ^ fcciora 18 
Mew^ intra corpus ueru ho^ 

num tgnorat 44 

lAens quomodo corpori con^ i 

fentit 44 

}Atns per animam corpori al ; 

ligatur ^*5" 

Uens a Veo origincm ducip ! 

Mefisadtutrix anim^rum 1 

'fi' 44 

M elancholia quare ad ftoma 1 

chumfmur 48 

Melancholtam foluentia 16 i 
Melancholm indicia 16 

Melanchohci t&mperamtuti \ 

indicia 3f 

Uelancholici autunojihi ma, 

xime cauere dehent 19 
M tlancholici moderate exerm i 

J4 elanchoUci iracundi 1 9 
MelanchoUci futura pr^di» : 

UehnchoUcis fomnus maxi* 
JK^ conuenit 30 

MehnchoUcQTum mores , 
4^ 



UeUnchoUcis pifc^s c^ntra* 



%X 



rij 



IS 



Uettts eftlms - ^ 45 
^orhiju^a notura incaraU^ 

les mnfmit -4 

' JAorbiftatima fttncifiocm 

ranii . ^^ 

'^Urht quare incmaUlts . 

ihtiemr* 
Morhi ante coftiomm cura» 

nmnfoft^nt' ^* 

M^rhi ^enas hahent perio* 

jdorj diera cum dolore ^ ^' 
tera fine dolore S 

:H^otiones di£ »aturaleSj »fo 
lent£Ali£ V" 

'iAidfi^ 7iatt*ra li 

Mmiii mmcior -ejt aftno' aat 
equo *4 

JKufts mnus mtmicA 24 
^Htiitioaes rf^eniind^ , m^ 

'^aittra oftma ^t^antam co 
coquitjantumaffretit 10 

^utritio ^uii Z^ 

l^utrimentum quid 7 

^utrimentum corforis hu* 

mtdum naturaU 4 



Orio feruanius m menfa 

JO 



^ajferes mares ^^it^s In tef* 

eunt. . . ^^ 

p ddagogi quales futuri 47 
Vharmaca M^uihus omnino ui 
tanda ^^ 

V^gnti^ effeElm 45 

P4/ r.ec in mmiis humido , 
nec in nimips fcco^orpor^ 

fmt *9 

? itut^am purgantta 26 

?imtam foiuentiahyemfde 

uorania ^"^ 

'^ituit£indicid ^ 

fituttofiflurmis exmitatio 

n^us utaniur 54 

^ttuttosi^arcius hyeme-, qi*^ 

^ftate amedant 17 

tituitosis ^ui ciU meliores . 

fit4dt osis umum c^mfetit • 

^ituitosi temferamenti m» 
d^cia , *^ 

fttuitosis inedi^ mtnus no* 
,et ^ »S 

fhuitosis fifces malt JS 
fit-uitoforumnio^res ^ 4» 
2lenioru0us tenuiori fec» 

rior* y 

fluui^exaffiratione hum^ 

dafit 57 

^oiusquaUsfuturus ^* 
^&ru.s difftrenti£ fecmdMm^ 

dtates ^ ^^ 

PomJ l^gt^^ T^^^^ *5^ 
^andetidHm comfettt x6 



T N 

a ^raniio quiejcenium 3 2 
^mri qmmodo cimandi 47 
fuertfere permittendi 54 
Vueri quando exercere fe ins 

cipient 34 

Vueris amhulanium quan* 

do ^ 34 

TuerU maxim€iConu€mtfo* 

mnus 32 

Vulmonis utilitas ^S" 

Vulmo quare capax faftus 

Vutnio ^uii 17 



^egmmorUmgricaufa 21 
^egionum differentia in cis 
bis cbferuania 15 

Kenum munit^ 21 

^efprationis inflrumeta sf 
^efpirationis utilitas 35-. et 

^ohur corforis incdorein^ 
nato 2s 



Sanpiii ex quatmthumori 
hm conftat 4^ 

Sanguinis indicia 26 

Sanguinei lenti fi exerceat 

34 
Sanguineorum uichus 1 7 
Sanguineorum mores 4C 
Sanitatlsfcopiqui ^ 

Sapiemi&res quifHntin ar* 
4i) 



B E X 

Semenah omniparte corboa\ 
ris ieadttur 24 

Seminis magna pars per ue^ '• 
nasretro ames pertran»i 

Seminis retentio quare nos \ 
(^^ 24. 

Senes intemperaii in uitit^ \ 
quihui Qhuoxij u 

Semsplurimumjfeilentefe : 
exerceant ^4 

Senesmodica egentrefpira»] 

tione 4j ' 

Senfus ^ motus quomoda ' 

neruis Communicentur* i 

44 
Senum uicrus 54 

Septentnonales uoraciores \ 

34 

SeptentrionaleSjuinipotores ^ 
Simagis j^ 

Sicci natura 27 

Stis remedtum 22 

sol qucmodo inferiora calfa . 

ciat 37 

Sohs uis pTopria 37 

Somni multi^mali 30 

Somni pomeriiiani nocu* > 

mentum 21 

SDmnus , ocium eft anim^ 

rationaUsy^ animaUum - 

facultatum requies 3 o 

Somuus afrigorefit iz 

S omni a pranito nocumen^ 1 

tum 52 

Somni necef^itas 29 

in Scmno calor internape» \ 



'im 



^mnl ^ pranJto rath 3* 
Somrms hu>mtElAt ^ conc9 

Somntis O* mgiUa^ utraque 
Ji modu^m totcejfmnt mat 

hm ^ 29 

SommiJ a ftandia ca^u^tgra 

uat 32 

Somms a. pmud^o qiMhas 

ma^s prodefi , ^ut nout 

Somn^s qulhm magts com* 

fetit ^O 

S omnus moderatm 29 

Somnus a ctho calfacit et hip 

meclat 4- 

Spmtus corpt^s mQU.e-^t 44 
SpirUm animaks mfpiratio 

nenon iiutnunmr ^O 
Sptntus mtales nunquld ex 

mfptrato aere nu^tnanti^r 

Spiritus omnla amm&mi^^ 
ncrafiiheunt 45 

Spintuwm fuhftantta qm 

43,^44 
Spiritus detentio 33 

S putum educentia l ^ 

Sudores promcantia 26 



temmtatis effeclus 4 5 
V 



Yenarum mmus ^ f 

Vmti omues nat^ra cdiii e£ 



ficcifufnt 37 

V entp qm ynorhificl ^S 

Vmtlfalu>hrio7ts aui 3S 
^enti ex afp^rotione ficca 

fimt 37 

Ventorumfx mari natwra et 

exnim . 3^ 

Ventrem^relaxantia H 

Ventric»l»s ampktlitur ci* 

hcSjdonecconcQxmt. If 
Verecundia effectus* 4 
Vere fanguis mittendufS.iC 

Veris utciu^s ^ 

Vefica urina nmritur 2 
Veficdutilitas ^* 

Vtta hominis innuyneris cala 
mttatihus affiiguur 2 
Vi^ilia a calore fit 19 

Vtclus drffdrentia fcmdnm 
mtrta tempora ^4 

Vmha cruditatis caufa 29 
I» uig;Ma calor externa pe* 
tit >^ 

Vi^riUa ex fatiatis cibis no* 
xia 5- 

Vi(nU£ nocumenta 3^ 

yi*nli£ remediu^m l^ 

VMhdt necefittas ^o 

Vmi- nocumenta & iut^amen 
ta lz.e^.J$ 

Vmi potus C£teris conuemen 
ttor »« 

Vinorum d^fferentia ex fdp& 
re 0* colore ^* 

Vinurn quthus statihus pro* 
deftautnocet^ ^^ 

Vinu^m q^are pituitofis nt* 



T K I> 

ce^ IS 

Vmu>m mulmm ^ freqmns 

nUfHt Atati compem i^ 
Vtnum dalcequando biben* 

dk^m ■'" ij ^ 

Yinum fingmneis at^ando 

frodefi 0* 'aQcet 17 

yfpQ qmmodo pt 4S 

VoUtuia, ^efsilihi^s Jfcaora 

18 
Vociferationis utllhas 34 



E X 

Vohtatiols in ptd»ere ms 55 

Vomitwm prouocanti 26 
Vomttus qmndo s^entre com 

frimit 0* folutt iZ 

Vomitus commoda iZ 

Vomitus qmbus nocet , aut 

prodefi 2S 

Vomitus Jvontaneus lyyeme 

m^g^s conuemt 2S 

Vrtnah-onaqii^e 21 

Vrinam promcantia 26 



f T K r s . 



?l 




T)ommcus Lilius excudebat.